- I C F -
FONKSİYONLARA GÖRE ULUSLAR ARASI SINIFLAMA SİSTEMİ (INTERNATIONAL CLASSIFICATION OF FUNCTIONINING-ICF)
Fonksiyonlara Göre Uluslar Arası Sınıflama Sistemi (ICF) disiplinler arası standart dilin oluşturulmasını hedefleyen, çok amaçlı bir sınıflandırma sistemidir.
ICF; Dünya Sağlık Örgütü tarafından sağlık durumuna göre fonksiyonel durumun araştırıldığı çalışmalara bilimsel temel oluşturmak, sağlıkla ilgilenen profesyoneller, diğer ilgili sektörler ve özürlü bireyler arasında iletişimi artıracak standart dili oluşturmak, ülkelerdeki sağlık sistemi ve hizmetlerinin değerlendirmesini sağlamak, sağlık bilgi sistemi için sistematik bir kodlama oluşturmak amaçları ile geliştirilmiştir.
ICF; özürlülüğün sınıflandırılmasında kişinin bedensel, zihinsel, ruhsal, işitsel ve duyusal azalması ve kaybedilmesi; kişinin aktivitelerinin ve katılımının sınırlanması; kişisel ve çevresel faktörleri de içine alan çok boyutlu bir değerlendirme sistemidir.
ICF, insan fonksiyon ve yetersizliklerini pek çok açıdan değerlendirmektedir. ICF, insanların sağlık koşullarından bağımsız olan sosyoekonomik düzey, cinsiyet, din, ırk gibi özellikler nedeniyle oluşan kısıtlamaları değerlendirmez. Sağlık problemlerini hem bireysel hem de sosyal alanda değerlendiren evrensel uygulama imkanı olan bir sınıflandırma sistemi olan ICF, sadece özürlü bireyler için değil tüm bireyler için kullanılabilmektedir.
ICF, sağlıkla ilgili bir sınıflandırma olmasına karşın, ilgili diğer sektörler tarafından da kullanılan bir sınıflamadır. Sigorta, sosyal güvenlik, insan hakları ve iş sağlığı gibi alanlarda yapılacak araştırmalarda, eğitim ekonomi gibi alanlarda planlama ve politika oluşturma çalışmalarında kullanılabilir. ICF, farklı uygulamalar için çeşitli disiplinlerce kullanılabilir. Örneğin; sağlık hizmetlerinin düzenlenmesi, bölgesel, ulusal ve uluslar arası toplum araştırmalarında kullanılabilir. Sağlık ve özürlülük konusunda bilgi sağlamak, sosyal engelleri kaldırmak ve topluma katılımlarını sağlamak üzere hazırlanacak çalışmalarda da yararlanılabilir .
ICF ayrıca:
İstatistiksel Amaç
Toplum araştırmaları, bilimsel çalışmalar ve yönetime bilgi sağlama amacıyla toplumun sağlıkla ilgili bilgilerinin toplanması,
Araştırmalara Yönelik Amaç
Uygulanan bu kodlama sistemi ile bilgilerin sistemli biçimde kodlanmasının sağlanması ve araştırmalarda veri olarak kullanılması,
Klinik Araç
Değerlendirme, belli özel durumlar için tedavinin seçilmesi tedaviye son verme, rehabilitasyon ve tedavi sonuçlarının değerlendirilmesi,
Sosyal Politika Belirlemede Kullanılan Bir Araç
Sosyal güvenlik sistemlerinin geliştirilmesi ve sistemin politikalarının belirlenmesi,
Eğitim Aracı
Müfredatın oluşturulması ve duyarlılık oluşturma çalışmalarının başlatılması amaçları doğrultusunda da kullanılabilir.
ICF’İN SINIFLAMA ALANLARI
ICF, iki boyutta sınıflandırma yapmaktadır. Birinci bölümü: fonksiyonlar ve özürlülük; ikinci kısım ise bağlamsal faktörlerdir. Her kısım kendi içinde iki ayrı kategoriyi içermektedir.
Tablo 1. ICF Kategorileri
|
1. Bölüm: Fonksiyonlar ve Özürlülük |
2.Bölüm: Bağlamsal Faktörler |
|||
| Kategoriler | Vücut Fonksiyonları ve Yapısı |
Aktiviteler ve Katılım |
Çevresel Faktörler |
Kişisel Faktörler |
|
| Alanlar | Vücut fonksiyonları ve vücut yapıları |
Yaşam alanı içerisinde yerine getirilmesi gereken görev ve davranışlar |
Fonksiyon ve özürlülüğü etkileyen dışsal etkenler |
Fonksiyon ve özürlülüğü etkileyen bireysel/kişisel etkenler |
|
| Yapılar | Vücut fonksiyonlarının değişmesi (fizyolojik) Vücut fonksiyonlarının değişmesi (anatomik) |
Standart bir çevrede görevlerin yürütülme kapasitesi
Mevcut çevrede görevleri yerine getirmeye yönelik performans |
Fiziksel, sosyal ve tutumlar dünyasının özellikleri üzerinde kolaylaştırıcı veya engelleyici etki |
Kişinin atıflarının etkisi |
|
Olumlu yönler |
Fonksiyonel ve yapısal bütünlük |
Aktiviteler Katılım |
Kolaylaştırıcılar |
Uygulanamaz |
|
Fonksiyon gösterme |
|||||
Olumsuz yönler |
Yetersizlik/bozukluk |
Aktivitelerin sınıflılığı Katılım Kısıtlılık |
Engeller |
Uygulamaz |
|
Özürlülük |
|||||
1. BÖLÜM: FONKSİYONLAR VE ÖZÜRLÜLÜK
a) Vücut fonksiyonları ve yapısı: Bu bölüm iki sınıflandırmayı içermektedir. Birincisi: Vücut sisteminin fizyolojik veya psikolojik fonksiyonları ile ilgili olan fonksiyonlar, İkincisi: Vücudun anatomik parçalarını ifade eden vücut yapısı ile ilgilidir.
b) Aktiviteler ve katılım : Bu bölüm bireysel ve sosyal fonksiyonları içine alan bütün alanları kapsamaktadır. Aktivite, birey tarafından gerçekleştirilen eylem ve davranışların yerine getirilmesidir. Katılım ise, toplumsal yaşam içerinde yer almaktır. Katılım boyutunda, bireyin sosyal çevresinde, yaşam alanında gerekli alışkanlık ve faaliyetlere katılımı değerlendirilir. Katılım sınıflandırması, kişinin yaşam alanında belli alışkanlık kısılamaya yol açan faktörlerdir.
Bozukluk, vücut fonksiyonları ya da yapısında belli bir sapma ya da kayba neden olan problemi tanımlar.
a) Vücut Fonksiyonları Yapısı ve Bozuklukları Değerlendirme Yaklaşımları:
1) Vücut Fonksiyonları Yapısı ve Fonksiyonları iki biçimde sınıflandırılır. Örneğin; görme vücudun fonksiyonudur. Buna paralel olarak gözde görme ile ilgili yapılar vücudun yapısını nitelemektedir.
2) Vücut, insan organizmasının bütününün ilgilendirdiği için beyin ve onun fonksiyonları olan mental ve psikolojik fonksiyonlar da sınıflandırılır.
3) Vücut fonksiyonları ve yapısı beden fonksiyonlarının tümünü içerir. Vücut yapısı sadece organlarla kısıtlanmamıştır.
4) Yapının bozulması, anomali, bozukluk, vücut yapısında önemli bir sapma ve kaybı içine alır.
5) Bozukluk, vücudun biyo-medikal durumu ve fonksiyonlarında popülasyonun standartlarından sapmayı ifade eder.
6) Bozukluk geçici ya da kalıcı, gerileyen ya da durağan bir yapıda olabilir. Norm durumundan sapma az ya da ciddî düzeyde olabilir. Durumun bu özellikleri bu desimal sınıflandırmada kodlanır.
7) Bozukluk, belli bir anomali ya da yaralanmadan kaynaklanabilir. Tek başına sebebin belli olması oluşan özürlülüğü tüm boyutları ile açıklayamaz. Oluşan bozukluğun sebebi fonksiyonlardaki bir bozulma olabilir. Ancak organizmadaki çeşitli hastalıklar diğer bozukluklar ve fiziksel durumlar yapıyı etkileyebilir.
8) Bozulma, bir sağlık durumu olmakla birlikte her zaman kişinin hasta olduğunu göstermez.
9) Bozukluk kavramı her zaman hastalıkla birlikte görülmeyebilir. Kişi bir fonksiyon kaybı nedeni ile bacağını kaybetmiş olabilir. Ancak bu hastalık olarak nitelendirilmez.
10) Bozukluk diğer hastalıkların sonucu olarak da oluşabilir.
11) ICD-10 semptomları kodlayarak teşhise ulaşmayı hedefleyen bir sınıflama iken, ICF bozuklukları fonksiyonel yapıda değerlendirir. Böyle bir yapı, kişinin ihtiyaçlarını belirlemede ve hizmetlerin planlanmasında yararlı olur.
12) Bozukluk kayıp ya da eksiklik, azalma, çoğalma ya da yayılma ve sapma kriterlerine göre değerlendirilir.
b) Aktiviteler ve Katılım Boyutları Değerlendirme Yaklaşımları:
1) Aktivite boyutu insan yaşamında yer alan vücut fonksiyonlarını kullanma ile ilişkilendirilmiş bireysel aktiviteleri içerir.
2) Aktivite değerlendirilmesinde basitten karmaşığa bir yapı söz konusudur (yürüme, yiyecek sağlama, çoklu görevler gerçekleştirme....).
3) Bu boyutta değerlendirilen aktivite, sağlık koşulları ile ilgili aktiviteleri içine alır, diğer aktiveleri değerlendirmez. Bununla birlikte bireyin olumlu ve nötr performansını da belirler.
4) Değerlendirilen aktivite düzeyinde kişinin potansiyeli ya da yeteneği değil, o anda içinde bulunduğu durum değerlendirilir.
5) Aktivitelerde yaşanılan güçlük, kültürden ve sosyal beklentilerden bağımsız olarak, niteliksel ve niceliksel özellikleri de saptayan bir değerlendirmeye tâbi tutulur.
6) Yardımcı cihazların kullanımı ya da bakıcıların kullanılması aktivite kısıtlılığını ortadan kaldırmaz.
7) Kişinin vücut fonksiyonları basitten karmaşığa doğru değerlendirilir.
8) Aktivite boyutu bireyin aktivitedeki performansı değerlendirir. Bunun katılımdan farkı, çevre ile bireysel çevre ile kısıtlanmasıdır. Örneğin; okula başlamak bir aktivitedir. Ama tüm okul aktivitelerine kabul edilmesi katılımı içerir.
9) Aktivite boyutu klinik değerlendirme, fonksiyon testleri ve anketler ile belirlenebilir.
10) Katılım, kişinin bireysel sağlık koşullarından ve çevresel faktörlerden etkilenen kompleks bir yapıyı değerlendirir.
11) Birey sağlık durumu nedeni ile bir aktivite kısıtlaması yaşamamasına rağmen sosyal çevrenin bakış açısı nedeni ile sınırlanabilir. Örneğin HIV(+) ya da genetik bozukluğu olan birinin hastalıkla ilgili aktivite sınırlaması olmamasına rağmen, toplumsal tutumlar nedeni ile bazı etkinlikleri kısıtlanabilir. ICF bu değerlendirmeleri de içerir.
12) Katılım, yaşamın çeşitli koşullarında bireyin kabul edilebilirliğini ve katılımını bireysel dille değerlendirir.
13) Katılım aktivite boyutundan farklı bir yapıyı ölçmektedir. Katılım, faaliyetlerin sosyal ortamlardaki durumunu irdelemektedir. Katılımın temel sorunu, belli sağlık sorunlarının ve çevresel faktörlerin kişinin yaşam alanlarına katılımına getirdiği sınırlamalardır. Aktivite düzeyinin belirlenmesi bireysel boyutta ele alınırken, katılım boyutunda aktivitenin sosyal bağlamda kolaylaştırıcı ya da engelleyici sosyal ve çevresel bağlamı dikkate alınır.
14) Katılım düzeyinin belirlenmesinde kullanılan normlar belli bir toplumda normal bireylerin katılımıdır.
15) Katılım düzeyi kültürel farklılıklara göre değişebilir. Bu sınıflandırma bu özelliği de içine alır.
16) ICF'de değerlendirilen katılım düzeyi din, etnik köken, sosyal sınıfa göre farklılaşan sosyal sınıfları içermemektedir.
2. BÖLÜM: BAĞLAMSAL FAKTÖRLER
Özürlülük ve sağlık durumunu etkileyen çevresel ve bireysel faktörler olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Bu boyutlar, özürlülük veya fonksiyon düzeyleri ile vücut fonksiyonu aktivite ya da katılım boyutunda etki eden etmenleri ifade etmektedir.
c) Çevresel faktörler, fonksiyon ve özürlülük konusunda etkisi olan dış faktörlerdir. Çevresel faktörler bireyin yaşamında karşılaştığı fiziksel, sosyal ve tutumlara ait etkileşimleri içerir. Bu faktörler, bireyin yaşadığı sosyal ortamla ilgili olarak performansını, aktivite düzeyini, vücut yapı ve fonksiyonlarını etkileyen çevresel faktörlerdir.
d) Kişisel faktörler, bireyin yaşamında etkili olan kişisel özelliklerini ifade eder. Bu faktörler yaş, ırk, cinsiyet, eğitim, deneyimler, kişilik özellikleri, diğer sağlık durumları, egzersiz, alışkanlık, baş etme mekanizmaları, sosyal geçmiş gibi özelliklerdir. Sosyal ve kültürel değişkenlerin çok çeşitli olması nedeniyle kişisel faktörler kategorisi ICF de yer almamaktadır.
Çevresel Faktörler
Üç farklı düzeye odaklanır:
a) Bireysel; bireyin yakın çevresini içerir, ancak okul, iş ya da ev ortamındaki kısıtlamaları içermez. Bireyin her gün ilişkiye geçtiği fiziksel özellikleri, anne-babası, yaşıt ve yabancılarla iletişimini içine alır.
b) Sosyal; bireyin durumunda etkili olunabilecek toplum merkezleri ve hizmet merkezlerini içine alır. İş çevresi ile ilgili organizasyonlar, toplum aktiviteleri, hükümetin hizmet büroları ile iletişim ve ulaşım hizmetlerini içine alır.
c) Sistem; gün içerisinde bulunduğu kültür ve alt kültürün etkilerini değerlendir. Yasalar, gelenekler, tutumlar ve ideolojileri içine alır.
Sınıflanan her bir bölüm çeşitli alan ve kategorilerden oluşmaktadır. Bireyin sağlıkla ilgili durumu; uygun kategori kod veya kodlarının seçilmesi, ardından bu kategoride yer alan fonksiyonların ya da özürlülüğün ne derece yaygın veya büyük olduğuna veya çevresel faktörün ne derece kolaylaştırıcı ya da engelleyici olduğuna dair spesifik sayısal kodları içeren nitelendiriciler eklenerek sınıflandırılmaktadır.
Çeşitli kurumların özürlülerin özür durumlarıyla ilgili ölçütleri arasında önemli farklılıkların olduğu gözlenmektedir. Bu durum özürlülerin her kurumun ölçütlerine göre tekrar tekrar değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Ayrıca bilimsel çalışmalar ve planlamalarda kullanılan sınıflama sistemlerinin farklılığından kaynaklanan sorunlar yaşanmaktadır. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı özürlülüğün sınıflandırılması alanında bilimsel temel oluşturmak, sağlıkla ilgilenen profesyoneller, diğer ilgili sektörler ve özürlü bireyler arasında iletişimi arttıracak standart dilin oluşturulmasını sağlamak, ülkelerdeki sağlık sistemi ve hizmetlerinin değerlendirmesini sağlamak, sağlık bilgi sistemi için sistematik bir kodlama oluşturmak amaçları ile Dünya Sağlık Örgütü tarafından geliştirilen Fonksiyonlara Göre Uluslar Arası Sınıflama Sistemi’nin (ICF) Türkiye’de uygulanmasının sağlanması için bir çalışma başlatmış bulunmaktadır.
ICF kitabını (icf.zip) bilgisayarınıza indirmek için tıklayınız...
© 2006 - T.C. Başbakanlık Özürlüler İdaresi - Özürlülük Araştırmaları ve İstatistik Dairesi Başkanlığı