ÖZET
Yaşlılık, önüne geçilmesi mümkün olmayan biyolojik, kronolojik, sosyal yönleri ve sorunları olan bir süreçtir. Yaşlılık dönemi; bireylerin statü kaybettiği, bağımlılık ve kaza riskinin arttığı, fiziksel yeteneklerinin azaldığı, pek çok kronik hastalığın yaşandığı bir dönemdir. Yaşlılık döneminde görülen tüm bu sosyal ve bedensel değişimlerle birlikte son yıllarda dünya boyutunda tartışılan bir durum olan yaşlı istismarı ve ihmali konusu gündeme gelmiştir. Genel olarak yaşlı istismarı, yaşlı bireyin sağlık veya iyilik halini tehdit eden veya zarar veren herhangi bir davranıştır. İstismar bedensel, psikolojik veya ekonomik olabilir, aynı zamanda ihmale de dönüşebilir.
Hemşirenin kötü davranılan ve ihmal edilen yaşlıyı tanıyabilmesi için yaşlı ve ona bakım verenler hakkında detaylı bir bilgiye sahip olması, yaşlıyı ve bakım vereni çok iyi gözlemesi ve tanıya yardımcı olabilecek bazı belirti ve bulguları çok iyi bilmesi gerekir. Halk sağlığı hemşireleri risk altındaki yaşlı ve istismar/ihmale eğilimli ailelerin erken tanısında önemli bir konumdadırlar. Çünkü koruyucu hizmetlerde çalışan, yaşlı ve bakım veren ile ilk karşılaşan ve düzenli olarak aileleri izleyen sağlık personelleridirler. Özellikle birinci basamak sağlık hizmeti veren kuruluşlarda ve Sağlık Ocaklarında çalışan halk sağlığı hemşireleri, riskli aile ve yaşlıları saptama ve istismar/ihmal olayı olmadan önleyebilme açısından avantajlı bir konumdadırlar. Hemşire toplumdaki riskli yaşlıları tanıyabilmek için yaşlı ve ona bakım verenlerle iyi ilişkiler kurmalı, ev ziyaretleri yaparak, öykü ve iyi bir gözlemle hangi yaşlıların riski altında olduğunu değerlendirmeli, bu durumu önlemek için çaba göstermelidir. Halk sağlığı hemşiresi ev ziyaretlerinde, gözlem ve değerlendirmelerinde, riskli aile ve yaşlılara özellikle dikkat etmeli ve bazı soruların cevaplarını bulmaya çalışmalıdır.
Halk sağlığı hemşiresinin yaşlıların istismar ve ihmalden korunmasındaki rolü; birincil, ikincil ve üçüncül koruma düzeyleri olmak üzere üç basamakta ele alınabilir. Birincil koruma; yaşlının ve ona bakım verenin içinde bulunduğu koşulları iyileştirme çabaları, yaşlı bakımı gibi konularda ki eğitimi kapsayabilir. İkincil koruma; riskli aile ve yaşlının erken tanınması, saptanması, krizdeki aileye destek ve yardımı içerir. Ayrıca yasal olarak istismar/ihmal durumunun rapor edilmesi gerekmektedir. Üçüncül koruma; bakım verenin, özellikle de yaşlının rehabilitasyonunu ve tedavisini içermelidir.
Anahtar Kelimeler: Yaşlı istismarı, yaşlı ihmali, halk sağlığı hemşiresi.
SUMMARY
Growing old is a process with biologic, chronologic, and social aspects and problems that cannot be avoided. The geriatric period is a time when an individual's status is lost, there is an increase in dependence and risk of accidents, a decrease in physical abilities, and many chronic illnesses are experienced. In addition to all of these social and physical changes that occur during the geriatric period, in recent years there has been world-wide discussion of the issue of exploitation and neglect of the elderly. In general exploitation of the elderly is any kind of behavior that threatens or injuries the health or wellness of an elderly individual. Exploitation can be physical, psychologic or economic and can be neglect at the same time.
For nurses to be able to recognize when an elderly individual has been treated badly and neglected, they need to have detailed information about the elderly and those who provide their care, and to observe the elderly and their caregivers, they need to be very knowledgeable to be able to recognize some signs and symptoms. Community health nurse are in important positions to be able to recognize early the elderly who are at risk and the families who have a tendency to exploit/neglect, because those who work in preventive care are the health care personnel who give care to the elderly and regularly see them and their families. In particular community health nurses who work in primary care facilities and in health clinics are in an advantageous position to identify families and elderly individuals at risk and to prevent incidents of exploitation/neglect. For the nurses to be able to recognize at risk elderly in society they need to establish good relationships with the elderly and their caregivers during home health visits, evaluate which elderly are at risk from their histories and good observation, and work hard to prevent this from occurring. During home health visits, community health nurses need to take care to observe and evaluate, in particular, families at risk and the elderly, and to work to find answers to some questions.
The community health nurses' role in preventing elderly exploitation and neglect is in three stages: primary, secondary and tertiary levels of prevention. Primary prevention includes working to improve conditions found in the elderly and their caregivers and education about topics such as care of the elderly. Secondary prevention includes early recognition of at risk families and the elderly, and support and help to families in crisis. In addition it is necessary to report legal cases of exploitation/neglect. Tertiary prevention includes rehabilitation and treatment of the caregiver and, in particular, the elderly.
Key words: Exploitation of the elderly, neglect of the elderly, community health nurses
GİRİŞ
Yaşlanma, çoğu zaman özürlülük halinin artması ve başkalarına daha fazla bağımlı olma anlamına gelebilmektedir. Yaşlı birey, örneğin yıkanma, giyinme, hareket etme, yeme, içme gibi temel günlük işlerini yaparken birinin yardımına ihtiyaç duyabilmektedir. Yaşın ilerlemesiyle beraber herhangi bir hastalıkta buna eklenince bağımlılık oranı artabilmektedir. Yaşlı bireyde işitme ve görmenin azalması, fiziksel kısıtlılık ve kronik hastalıkların da etkisiyle uzun ve kapsamlı bir bakıma gerek duyulmaktadır. Yaşlı bireyin fiziksel kısıtlılığı ve kendi kendine bakım vermekte yaşadığı yetersizlikler, diğer aile üyelerine özellikle de bakım veren bireye ciddi sıkıntılar yaşatabilmektedir. Bu sıkıntılara ek olarak ailenin ekonomik güçlükleri de varsa, yaşlı bireyin bakımı daha önemli bir sorun olarak karşımıza çıkabilmektedir. Bakım kurumlarının yetmediği, yaşlı bireyin kendi çevresinde ailesinin desteğiyle bakılmasının önerildiği ve yaşlının evde bakımı kavramının gündeme geldiği günümüzde konunun dikkatle ele alınması çok önemlidir. Çünkü yaşlı bireyin bakımı çoğu zaman zorunlu ve gönüllü olmayan bir hizmet olabilmektedir. Bakım ilişkisinde her iki tarafın da desteğe ihtiyacı vardır. Bu destek zamanında ve yeterince karşılanmadığında yaşlı istismarı ve ihmali gündeme gelebilmektedir. Yaşlı istismarının önemli bir kısmı bildirilmemesine ya da saptanamamasına rağmen yaşlı bireylerin yaklaşık %4 ile %10’unun istismar ya da ihmale uğradığı tahmin edilmektedir (Bilgili, 1999; Uysal,2002).
Yaşlı istismarı özellikle son on yıl içerisinde üzerinde durulan bir aile içi şiddettir. Her toplumda, her kültürde ve her ekonomik düzeyde görülebilen istismar sadece aile içinde veya genel nüfusta değil, sağlık ve sosyal hizmetlerin verildiği kurumlarda da görülen fiziksel ve psikolojik olarak yaşlıya zarar verme ve ondan faydalanma şeklinde kendini gösteren ciddi toplumsal bir sorundur (Ward, 2000; Sayan, Durat, 2004).
Yaşlı istismarı ve ihmalinde en önemli konu problemin farkında olamamak ya da saptanmasındaki zorluklardır. Bu zorlukların nedenleri şöyle sıralanabilir:
Bütün bu faktörler yaşlı istismarının fark edilmesini zorlaştıran nedenlerdir. Yaşlı ile ilgilenen sağlık personellerinin bu nedenlerin farkında olması çok önemlidir. Bununla birlikte yaşlı istismarı ve ihmalinde hem yaşlı hem de bakım veren açısından bazı risk faktörleri de bulunmaktadır (Bilgili, 1999; Sayan, Durat, 2004; Lachs, Pillemer, 2004; Jones et al, 1997).
Yaşlı Bireye Ait Özellikler
İstismarcıya Ait Özellikler
Koruyucu Sağlık Hizmetlerinde Çalışan Halk Sağlığı Hemşiresinin Sorumluluğu
Özellikle koruyucu sağlık hizmetlerinde çalışan hemşireler riskli yaşlı ve eğilimli ailelerin erken tanısında önemli bir konumdadırlar. Hemşireler ister koruyucu isterse tedavi edici sağlık kurumlarında çalışsınlar bu sorumluluğu almalıdır. Çünkü bu kurumlarda yaşlı ve aile ile ilk karşılaşan birey hemşiredir. Hemşirenin kötü davranılan ve ihmal edilen yaşlıyı ve aileyi tanıyabilmesi için yaşlı ve aile hakkında kapsamlı bir bilgiye sahip olması, yaşlıyı ve aileyi çok iyi gözlemesi ve tanıya yardımcı olacak bazı belirti ve bulguları iyi bilmesi gerekir. Özellikle sağlık ocaklarında çalışan halk sağlığı hemşireleri riskli aileleri ve yaşlıları tanıma ve olayları olmadan önleyebilme yönünden oldukça avantajlı bir konumdadırlar. Halk sağlığı hemşiresi toplumdaki riskli yaşlıları tanıyabilmek için yaşlı ve ona bakım verenlerle iyi ilişkiler kurmalı, ev ziyaretlerinde iyi bir gözlem ve öykü alarak hangi yaşlıların risk altında olduğunu değerlendirerek, bu durumu önlemek için çaba sarfetmelidir (Stanhope, Lancaster, 2000; Clemen-Stone, Eigsti, 2002; Smith, Maurer, 2000).
HEMŞİRELİK GİRİŞİMLERİ
Yaşlı bireyin sağlığının korunması, sürdürülmesi ve geliştirilmesi kapsamında, yaşlı istismarı ve ihmaline yönelik çeşitli hemşirelik müdahaleleri söz konusudur. Halk sağlığı hemşiresinin yaşlıların istismar ve ihmalden korunmasındaki rolü; birincil, ikincil ve üçüncül koruma düzeyleri olmak üzere üç basamakta ele alınabilir.
Birincil Koruma
Hangi yaş grubunda olursa olsun, şiddet ve istismarı önlemede toplumsal yaklaşım önemlidir. Her toplum şiddet olaylarına karşı hükümet programları, yasal düzenlemeler, medya, resmi ve gönüllü kuruluşlar, eğitim kurumları vb. aracılığıyla açık ve net tavrını ortaya koyabilmelidir. Hemşireler diğer meslek grupları ile birlikte çalışarak şiddet ve istismara karşı toplumsal tavrın belirlenmesinde önemli bir rol üstlenebilirler.
Birincil korumada diğer önemli bir yaklaşım ise, eğitimdir. Şiddet ve şiddet çeşitleri konularında küçük yaşlarda başlanan eğitimle kişiler hem şiddet olayının farkına varabilecek, hem de alınabilecek önlemler konusunda bilgi sahibi olabileceklerdir. Önemli bir başka konu da şiddet ya da istismara maruz kalmış kişilerin yardım alabileceği kuruluşların oluşturulmasıdır. Bunlar polis, sığınma evleri, bakım yurtları gibi resmi ve gönüllü kuruluşlar olabilir.
Özellikle halk sağlığı hemşireleri toplumla birebir ilişki kurabilen, ev ziyaretleriyle bireyleri yaşadıkları ortamda gören sağlık personeli olmaları nedeniyle şiddetin daha kolay farkına varabilirler. Bunun için hemşirelerin, yaşlı istismarı/ihmaline yönelik risk faktörleri ve istismarın belirtilerini çok iyi bilmeleri gerekmektedir. Bu konuda yapılacak eğitim ile hemşirelerin, sağlık personelinin istismar davranışlarına karşı daha duyarlı hale gelebilecek ve istismar belirtilerini erken dönemde fark ederek daha erken müdahale edebileceklerdir. Hemşireler hasta ya da sağlıklı bireylerle beraber oldukları her fırsatta şiddet konusunda bireyleri bilinçlendirmelidirler. Özellikle risk grupları olan kadın, çocuk ve yaşlı bireylerin bu konuda eğitilmesine özen göstermelidirler. Bu konuda bilgilendirilmiş bireyler, yardım alma konusunda daha istekli olabilirler.
Yaşlı bireyin, aile üyeleri ya da bakıcı tarafından bakıldığı durumlarda halk sağlığı hemşiresi, istismara neden olabilecek risk faktörleri yönünden hem bakımından sorumlu kişileri hem de yaşlı bireyi değerlendirmesi çok önemlidir. Bakım veren kişinin bazı kişilik problemlerinin olması, alkol kullanması, ekonomik sıkıntılarının olması ya da yaşlının özel bakım gerektirecek bir sorununun olması gibi risk faktörlerini değerlendirmeli ve gerekiyorsa kurum bakımı gibi alternatif yolları araştırmalıdır. Yaşlı bireyin bakımından sorumlu olan bireylerin yaşlının bakım gereksinimleri konularında tecrübesiz olabilirler. Ev ziyaretleri sırasında bunları fark eden halk sağlığı hemşiresi, bakım veren bireyi bilgilendirerek, nasıl bakım verileceğini öğretebilir. Böylece bilgisizlik ve tecrübesizlikten kaynaklanan ihmal ve istismar riski ortadan kaldırılabilir (Bilgili, 1999; Stanhope, Lancaster, 2000; Clemen-Stone, Eigsti, 2002; Smith, Maurer, 2000; Lachs, Pillemer, 2004).
İkincil koruma erken dönemde vaka bulmayı ve müdahale etmeyi kapsar. Erken dönemde istismarı tespit edebilmek için hemşire gözlem becerisini çok iyi kullanabilmelidir. Ev ziyaretleri sırasında hemşire istismar belirtilerini gözlemlemelidir. Yaşlı bireyin ürkek davranışları, kaçamak yanıtları ya da karamsar, depresif halleri ayrıntılı bir şekilde araştırmalıdır. Yaşlının vücudunda yara, bere izleri çok yönlü olarak değerlendirilmelidir. Bununla birlikte yaşıl bireyin aile üyelerinin şüpheli davranışları varsa, sorulara kaçamak cevaplar veriyorsa yada yaşlı bireyle aşırı derecede ilgilenip, çok fazla koruyucu davranıyorlarsa bu yaralanma olayı istismar olarak değerlendirilmesinde yarar vardır. Eğer istismardan şüpheleniliyorsa yaşlı bireyle yalnız görüşülmelidir. Görüşme sırasında doğrudan istismara yönelik soru sormaktan kaçınılmalı, yargılamadan ve tehditkar olmadan, basit sorular sorarak veri toplanmalıdır. Yaralanmanın ne zaman, nerede ve nasıl olduğu sorulmalıdır. Fiziksel ip uçları ve cevaplar arasında tutarsızlık olup olmadığına dikkat edilmelidir. Fiziksel muayene sırasında deri bütünlüğü değerlendirilmeli, ezik, morluk, yara, bere olup olmadığı varsa büyüklüğü ve görünüşü değerlendirilmelidir. Özellikle sırt ve genital bölge gibi vücudun beklenmedik bölgelerinde herhangi bir travma izi olup olmadığı, bir obje ile vurulmuşçasına izlerin varlığı yada paralel yaralanmaların, özellikle sigara, ütü, suyla haşlanma gibi yanıklar yönünden yaşlı bireyin dikkatle değerlendirilmesi yapılmalıdır (Bilgili, 1999; Stanhope, Lancaster, 2000; Clemen-Stone, Eigsti, 2002; Smith, Maurer, 2000).
İstismar ve ihmal edilen yaşlının durumunu gösteren bulguların en önemlileri ve mutlaka değerlendirilmesi gereken durumlar şunlardır (Sayan, Durat, 2004):
Genel Görünüm:
Derinin Durumu:
Karın / Rektal Bölge:
Kas-İskelet Sistemine Ait Durumlar:
Genito-Üriner Durum:
Nörolojik Durum:
Sosyal Durum:
İstismara uğramış yaşlı birey eğer tedaviyi ret ediyor ise; tedaviyi ret etme seçeneğinin olduğunun kabul edilmesi, yargılanmaması, yaşlı bireyin ulaşabileceği ya da yararlanabileceği hizmetler konusunda bilgi verilmesi, acil durumlarda kullanabileceği telefon numaralarının verilerek yaşlı bireyin ve ailesinin daha sık izlenmesi sağlanmalıdır.
Yaşlı bireyin bakım ve yardımı kabul etmesi durumunda; yasal hizmetlere yönlendirilerek yaşlı bireyin yardım almasının sağlanması, yaşlı bireyin duygularının ve korkularını ifade edebilmesine olanak sağlayacak uygun ortamları oluşturarak bakım ve tedavisi sağlanmalıdır (Bilgili, 1999).
Üçüncül koruma, aile üyeleri ve yaşlı bireye yönelik rehabilitasyon ve danışmanlık hizmetlerini kapsar. İstismarcı davranışlar sergileyen bireyler hemşireyle iletişime girmek istemeyebilirler. Ama hemşire normal izlemlerine devam ederek ve bu bireylerin de bakımlarını yerine getirerek zamanla güven ortamı oluşturabilir ve istismarın ortadan kalkması için birlikte çalışabilir. İstismara uğramış yaşlı bireyin bakımı sağlanarak kendilerine olan saygı ve güvenlerini yeniden kazanmalarına destek olunmalıdır. Ayrıca halk sağlığı hemşiresi, istismar kurbanlarının kullanabilecekleri toplumsal kaynakları bilmeli ve bu kaynaklarla iletişim içerisinde olmalıdır (Bilgili, 1999; Stanhope, Lancaster, 2000; Clemen-Stone, Eigsti, 2002; Smith, Maurer, 2000).
KAYNAKLAR
Bilgili N. (1999) Yaşlı İstismarı ve İhmali. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 6 (1-2): 67-77.
Clemen-Stone S, Eigsti D.G. (2002) Comprehensive Community Health Nursing: Family, aggregate & community practice. 6 th edition, St. Louis: Mosby.
Jones J.S., Holstege C, Holstege H. (1997) Elder Abuse and Neglect: Understanding the Causes and Potential Risk Faktors. American Journal of Emergency Medicine, 15 (6): 579-83.
Lachs M.S., Pillemer K (2004) Elder Abuse. Lancet, 364: 1263-72.
Sayan A, Durat G. (2004) Yaşlı İstismarı ve İhmali: Önleyici Girişimler. Atatürk Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 7 (3): 97-106.
Smith C.M, Maurer F.A. (2000) Community Health Nursing: Theory and practice. 2 nd edition, W.B. Saunders Company.
Stanhope M, Lancaster J. (2000) Community & Public Health Nursing. 5 th edition, St. Louis: Mosby.
Uysal A. (2002) Dünyada Yaygın Bir Sorun: Yaşlı İstismarı ve İhmali. Aile ve Toplum, 2 (5): 43-49.
Ward D. (2000) Ageism and the abuse of older in health and social care. Br J Nurs., 9 (9): 560-56
© 2005- T.C. Başbakanlık Özürlüler İdaresi - Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı