Özveri Dergisi

---

Engelli ve Engelli Olmayan Bireylerde Farklı Orandaki Hedef Artışının Performans Üzerine Etkisi*

Yazar : Ayşen ÇEVİK**
              Ziya KORUÇ***
              Ferda GÜRSEL****

*Effect of Different Levels of Goal - Setting on Performance of the Disabled and the Non - Disabled
(7-8 Mayıs 2007 tarihinde, Engellilerde Sanat ve Spor Sempozyumu’nda sunulmuştur.
This article was presented at the Symposium of Arts and Sports for the Disabled held between 7-8 May 2007)
** Hacettepe Üniversitesi Spor Bilimleri ve Teknolojisi Bölümü,

Hacettepe University, School of Spart Sciences and Technology
***Yrd. Doç., Dr. Hacettepe Üniversitesi Spor Bilimleri ve Teknolojisi Bölümü.

Assistant Professor Doctor., Hacettepe University, School of Sport Sciences and Technology.
****Yrd. Doç., Ankara Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulu.
Assistant Professor Doctor., Ankara University, School of Physical Training and Sports

ÖZET

Bu araştırmanın amacı, bedensel, zihinsel engelli bireyler ile engelli olmayanlar arasında, hangi orandaki hedef artışı mekik performansında daha etkili olacağını incelemektir. Bu araştırmada engellilerden oluşan çalışma grubu, Zihinsel Engelliler, Ortopedik Engelliler Engelli olmayan öğrencilerden oluşturulmuştur. Her üç gruptan çalışmaya 40’ar kişi toplam 120 kişi katılmıştır. Her bir grup 10’ar kişiden oluşmuştur. Her bir grup %10, %20, ‘En İyini Yap’ ve %40’lık hedef belirleme grupları şeklinde ayrılmıştır. Verilerin analizi, betimsel istatistikler teknikler, korelasyon ve ANOVA (4 x 3 ) (hedefler x engel grubları) ile yapılmıştır. ANOVA’ dan sonra ise Post Hoc LSD yapılmıştır. Araştırmada elde edilen sonuçlar, araştırma grupları (zihinsel engelli, bedensel engelli ve engelli olmayan) arasında anlamlı bir fark bulunmuştur {F ( 2, 108) = 25.575; P < .000}. Hedef artışı grupları (%10, %20, “En iyini yap” ve %40) arasındaki fark ise anlamlı bulunmamıştır {F (3, 108) = .440; P > .725}. Engelli ve hedef artışı gruplarının etkileşimi sonucunda ise anlamlı bir fark bulunamamıştır {F ( 6, 108) = .440; P > .798}. Bu çalışma sonucuna göre, bütün hedef artışı yüzdeleri bedensel engelli ve zihinsel engelli bireylere hedef belirlenirken kullanılabilir.

Anahtar Kelimeler: Hedef belirleme, zihinsel engellilik, bedensel engellilik.

ABSTRACT

A aim of this research that is investigated in which rate is more effectual in between of person with physically, mentally disabled and able bodied make up performance. There was working groups in the research was composed physically, mentally disabled and able bodied. İt was participated total 120 people and from each groups had 40 people. Each of groups had 10 participate. It was separated as %10, %20, “do your best” and %40 for each group.

Analysis of data done with Descriptive statistics ANOVA (4x3)(goals x disabled) have been made and than Post HOC LSD have been made. There is a significant difference between the survey groups (physically, mentally disabled and able bodied) at the results of this investigative. {F ( 2, 108) = 25.575; P < .000}. The difference between goal remaining groups (%10, %20, and “Do your best” ve % 40) has not been found out significant. {F (3, 108) = .440; P > .725}. There has not been found out any significant difference after the interaction of disabilities and goal remaining groups. {F ( 6, 108) = .440; P > .798}. According to the result of this labor, all goal remaining percentages can be used for determination the goal to physically and mentally disabled people.

Key Words: Goal setting, physically disabled, mentally disabled.

GİRİŞ

Spor dünyası, performansın gözlenmesi nedeni ile hedef belirlemenin en kolay yararlanabileceği alanlardan birisi olarak görünmektedir. Hedef belirleme sporcunun var olan performansının ne kadar ve ne sürede artırılacağının ortaya konabilmesi açısından özel bir önem taşır.

Bir antrenör yada bir sporcu performansını artırabilmek için kendine bir hedef belirlemek zorundadır. Yapılan tüm sporsal etkinliklerde kişiler kendilerine birer hedef belirlerler. Locke ve Latham (1985), hedef belirlemeyi bireyleri daha üretken hale getiren, etkili bir enerji veren bilişsel bir güdülenme durumu olarak tanımlamışlardır. Geri bildirim (feedback) performans süreci içerisinde önemli bir öğedir. Hedeflerin performansı ve davranışı değiştirip değiştirmediği konusunda bilgi verir. Henüz birçok antrenör belirlenen hedefler hakkında geri bildirim ve değerlendirme vermede başarısızdırlar (Latham ve Lock 1985; Weinberg ve Gould, 1995).

Hedef değerlendirme stratejileri, hedef belirleme stratejilerini başlatmalıdır. Burada anahtar olan tutarlı olmaktır. İnsanlar hedef belirleme ve tanımlama çalışmalarına çok fazla zaman harcarlar. Çünkü baştan sona kadar iyi bir şekilde geri bildirim ve değerlendirme sağlayamazlar (Weinberg ve Gould 1995). Locke, Cartledge ve Koeppel’ e göre geri bildirimde belli bir standart sağlanamadığında performans da artış olmaz. Geri bildirim yalnızca hedef belirleme ile birleştiğinde performansın artışına yardımcı olması görüşündedirler (Locke ve Latham, 1985).

Locke ve Latham’ın hedef kuramı her iki hedefin kombinasyonunu ve dönüşümünü kanıtlayacak performans artırım etkileri için gerekli olduğunu savunmaktadır. Hedef belirlemedeki geri bildirimin rolünün günümüze kadar olan incelemesinde Locke ve Latham (1990) geri bildirimi her iki hedefe de ekleyerek yada yalnız olarak düşünerek hedeflerin etkililiğini kıyaslayan 33 çalışmayı incelemişler ve 17-18 çalışma hedeflerin konbinasyonu ve geri bildirimi, hedeflerin tekliğine kıyasla önemli derecede daha iyi olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca Mento ve arkadaşları hedef belirleme araştırmalarının meta analizine göre hedef belirlemeye geri bildirim eklendiğinde üretkenlik %17’lik bir artışla göstermiştir. Locke ve Latham (1990) farklı çalışmalarda geri bildirim fonksiyonlarını şu bilgileri sağlayarak hedef mekanizmalarını etkilemeyi işleyebildiğini göstermektedir. Birincisi, yararı veya farkına varılmış yeteneği artırır, ikincisi ise görev stratejilerinin gelişimi ve ayarlanmasına imkan verir.

Hareketlerin doğruluğu ile ilgili olan geri bildirim olumlu geri bildirim şeklinde de verilebilir. Örneğin; “iyi işti”, “güzel, aferin” şeklinde olan geri bildirimler (Magill, 1998; Schmidt, 1991)

Geri bildirim hedef ile ilişkili şekilde verilirse kişinin performansındaki efor artışının sürmesi için güdüler. Performanstaki ilerlemeler hedefin artırılmasına ihtiyaç duyar. Çünkü hedef başarıldıktan sonra değiştirme yada geliştirme ihtiyacı ortaya çıkacaktır (Locke ve Latham, 1985).

Sporda başarıya ulaşmak için her eğitmenin bireye ve gruba özel hedefler belirlemesi gerekir. Böylelikle birey ulaşması gereken noktayı bilir. Hedef belirleme geri bildirimler aracılığı ile bireyin kendisinin nerede olduğunu ve hedefe ne kadar uzaklıkta olduğunu belirler. Kısacası hedef belirleme geri bildirim olmadan sonuca ulaşamaz (Weinberg ve Gould, 1995).

Yetersizliği olan bireylerde eğitim bireysel olduğu için kişinin bulunduğu noktadan ileriye gidebilmesi ona belirlenecek kısa ve uzun süreli hedeflerle olacak, kişi de kendisine belirlenen hedefe ulaşıp ulaşamadığını kontrol edebilecektir. Yetersizliği olmayan bireylerde hedef belirleme ne kadar önemli ise zihinsel ve bedensel yetersizliği olan bireylerde de o kadar önemlidir. Buna ek olarak zihinsel ve bedensel yetersizliği olan bireylerde geri bildirimin önemi artmaktadır. Çünkü yetersizliği olan bireyler her zaman nerede olduklarını bilmeyi ve bunların doğrultusunda da çabalarının takdir edilmesini, beklerler.

Yetersizliği olmayan bireyler ile ilgili çok fazla hedef belirleme çalışması bulunmaktadır. Bu araştırmada zihinsel ve bedensel yetersizliği olan bireylerde hedef belirlemenin hangi oranda olacağı ortaya konulacaktır. Buda zihinsel ve bedensel yetersizliği olan bireyler ile yetersizliği olmayan bireylerle çalışan antrenörlerin ve beden eğitimi öğretmenlerinin çalışmalarında onların hedeflerinde hangi oranda performans artışı bekleyecekleri hakkında bilgi vereceği düşünülmektedir. Böylece yetersizliği olan bireyler ile çalışırken hedef belirlemede en iyi performans için uygulanabilir bir oran elde edileceği düşünülmektedir.

Bu araştırmanın amacı bedensel, zihinsel yetersizliği olan ve yetersizliği olmayan bireyler arasında hangi orandaki hedef artışının, mekik performansında daha etkili olacağını incelemektir.

YÖNTEM

Örneklem

Bu araştırmada yetersizliği olan bireylerden oluşan çalışma grubu, Ankara da MEB’e bağlı Zihinsel engelliler Meslek Eğitim Okulunda okuyan IQ’ları 55 ile 70 arasında eğitilebilir zihinsel yetersizliği olan öğrenciler katılmışlardır. Ankara da MEB’e Ortopedik engelliler İlköğretim Okulu ve Meslek Lisesinde okuyan öğrencilerden oluşturulmuştur. Öğrenciler,{monopleji (1 uzuvlunda) diplaji (2 Uzuvlunda) tripleji (3 uzuvlunda) tetrapleji (4 uzuvlunda) yetersizliği olan bireyler)} öğrencileri ile sınırlandırılmıştır. Yetersizliği olmayanlardan oluşan çalışma grubu ise Ankara da MEB’e bir genel lise öğrencilerinden oluşturulmuştur. Grupların yaş ortalamaları 14 dür. Grupların oluşturulmasında başlangıç performans değerleri, yaşları göz önüne alınmıştır.

Her üç gruptan çalışmaya 40’ar kişi katılmıştır. Her bir grup 10’ar kişiden oluşmuştur. Her bir grup %10, %20, ‘En iyini yap’ ve %40’lık hedef belirleme grupları şeklinde ayrılmıştır. Zihinsel yetersizliği olan, bedensel yetersizliği olan ve yetersizliği olmayan bireylerin yaş ve ilk ölçüm değerlerine göre kendi içlerindeki %10, %20, ‘En iyini yap’ ve %40 gruplarına göre eşleştirilmiştir (Tablo 2).

Veri Toplama Araçları

Araştırmada veri toplamak amacıyla aşağıdaki malzeme ve araçlar kullanılmıştır. Yere yatmak amacıyla (90 x 200 cm’lik) 3 adet mat; yetersizliği olan bireylerin mekik hareketini daha kolay yapmalarını sağlamak amacıyla Pritchard, Bryant, Johnson ve Evert (2001)’ın önerdiği şekli yakalamak için (65 x 150’lik) 3 adet sunta; mekik hareketinde hedef noktayı sabitlemek amacıyla yerden 90 derece dikeyde bel hizasında alt kısmı çocuğun karnını dışta bırakacak şekilde ve hareketi tamamladığında başını çarpmaması için 75 cm yüksekliğinde oyulmuş bir mukavva kullanılmıştır. Çocuğun sırt kısmındaki açıyı saptamak amacıyla suntanın eğimini belirlemek için gönye kullanılmıştır. Zamanı belirlemek amacıyla ise Seiko, S129 marka kronometre kullanılmıştır.

İşlem

Araştırmacı tarafından okul spor salonlarında, bedensel yetersizliği olan bireylerin ölçümleri Pazartesi, Cumartesi, zihinsel yetersizliği olan bireylerin ölçümleri Pazartesi, Perşembe, yetersizliği olmayanların ölçümleri ise Çarşamba,Pazartesi günlerinde yapılmıştır. Ölçüm süreci olarak, dört hafta ve haftada iki gün olarak 1 dakikalık mekik hareketi performansı ölçülmüştür (Bar-Eli ve ark. 1997).

Bu çalışmada bir dakikalık mekik performansı kullanılmıştır. Mekik hareketi araştırmaya katılan yetersizliği olan bireylerin bel ağrılarından yakınmaları ve bütün yetersizliği olan katılımcıların hareketi yapamaması nedeniyle kişinin tamamıyla sırtının yere değmesini yetersizliği engelleyecek şekilde dizayn edilmiştir. Literatür taraması yapılarak, yetersizliği olan bireylerin eğim yardımı ile mekik hareketini yapabildikleri görülmüştür (DePauw ve Seaman, 1988; dePauw ve Gavron, 1995; Depauw, 1996; Horvat, 1993). Bu nedenle araştırmacı, eğim yardımı ile mekik hareketini tercih etmiştir. Eğim açısını belirlemek amacıyla Pritchard, Bryant, Johnson ve Everhart (2001)’ın önerdiği yerden 30 derecelik eğimle yapılan mekik hareketi benimsenmiştir. Araştırmada eğime ek olarak, pelvis hizasında yere 90 derece açı ile yerleştirilen mukavva kullanılmıştır (Şekil 1). Hareketi yapan kişi bu aparata her dokunuşu bir tam mekik yaptı kabul edilmiştir. Böylece bir mekik hareketi için 60 derecelik bir kalkış yapma söz konusudur (Şekil,1).

Mekik hareketine başlamadan önce çalışmaya katılan kişilere “Hazır” ve “Başla!” komutları verilmiştir. Yaptıkları tam mekik sayıları her seferinde araştırmacı tarafından katılımcıya söylenmiştir. Son 10 saniye kaldığında, mekik yapan kişiye zaman hatırlatılmıştır (Bar-Eli ve ark., 1997; Hall ve Byrne, 1988).
Katılımcıların bireysel ayrılıkları nedeniyle ve yapabilirlikleri göz önünde bulundurularak katılımcıların ayakları araştırmacı tarafından tutularak sabitlenmiştir. Katılımcılar performans ölçümleri için geldiklerinde grupları göz önüne alınmaksızın karışık olarak beşer kişilik kümeler şeklinde ölçüm alınmıştır. Hareket arasında katılımcıya “çok iyi”, “aferin”, “devam, güzel gidiyorsun” gibi olumlu geri bildirimler kullanılmıştır.

Katılımcıların harekete alışmalarını sağlamak amacıyla ölçümlere başlamadan araştırmalarda önerilen 3 haftalık, haftada 1 gün olmak üzere bir ön çalışma yapılmıştır. Bu ölçümlerde çıkan en yüksek değer o katılımcının başlangıç değeri olarak kabul edilmiştir ve bu değerler üzerinden hedefin zorluğuna göre gruplar ayarlanmıştır. Belirlenen hedef artışına göre, %10, %20, ‘En iyini yap’ ve %40 hedefleri bireysel ölçüm değerleri üzerinden yapılmıştır. Daha sonra ölçümler Bar-Eli ve ark. (1997)’nın belirttiği gibi 4 hafta ve haftada 2 gün olacak şekilde toplanmıştır.

Ölçümler yapılırken hedef artışları Bar-Eli ve ark. (1997) önerdiği gibi aşağıdaki şekli ile alınmıştır.

• Kolay hedefler: %10’luk performans artışı mekik performansı için kolay hedef olarak adlandırılmıştır. Bu mekik hareketinde %10’luk performans artışının beklenmesi 4 haftalık bir hedef belirleme çalışmasında kolay hedef olarak ele alınır (Bar-Eli ve ark., 1997).

• Zor / Gerçekçi hedefler: %20’lik performans gelişimi zor/gerçekçi hedefler olarak adlandırılmıştır (Bar-Eli ve ark., 1997).

• “En iyini yap”: Daha fazlasını yap demeksizin sadece “en iyini yap” diyerek performans artışı beklenmiştir (Bar-Eli ve ark., 1997).

• Olanaksız / Ulaşılamaz hedefler: %40’lık performans gelişimi olanaksız /ulaşılamaz hedefler olarak adlandırılmıştır (Bar-Eli ve ark., 1997).

BULGULAR

Bu araştırmanın amacı bedensel, zihinsel yetersizliği olan ve yetersizliği olmayan bireyler arasında hangi orandaki hedef artışının, mekik performansında daha etkili olacağını incelemektir.

Engelli ve Engelli Olmayan Bireylerde Farklı Orandaki Hedef Artışının Performans Üzerine Etkisi

Tablo 1: Zihinsel Engelliler, Bedensel Engeller ve Engelli Olmayanlarda Hedef Artışlarına göre Yaş ve Mekik Testine Ait Ortalama ve Standart Sapmalar.

Zihinsel Engelliler, Bedensel Engeller ve Engelli Olmayanlarda hedef artışlarına göre yaş ve mekik testine ait ortalama ve standart sapmalar (tablo 1) de verilmiştir.

Tablo 2: Zihinsel Engelliler, Bedensel Engeller ve Engelli Olmayanlarda Hedef Artışlarına
Göre İlk ve Son Gözlenen mekikTesti Performansları.

Zihinsel Engelliler, Bedensel Engeller ve Engelli Olmayanlarda Hedef Artışlarına göre İlk, beklenen ve Son Gözlenen mekik testi Performansları (tablo 2)’ de gösterilmiştir. Bu tablo incelendiğinde bedensel engelliler En yüksek yüzdelik artışı göstermiştir.

Tablo 3: Zihinsel engelliler, bedensel engelliler ve engelli olmayanlarda hedef artışlarının ortalama farkları (Tablo 3)’ de gösterilmiştir.

Zihinsel engelliler, bedensel engelliler ve engelli olmayanlarda hedef artışlarının ortalama farkları (Tablo 3)’ de gösterilmiştir.

Yetersizliği olan gruplarda farka bakıldığında yetersizliği olan gruplar ve yetersizliği olmayanlar arasında fark olduğu gözlenmektedir (P < .000). Fark zihinsel yetersizliği olan ve yetersizliği olmayanlarda ortaya çıkmıştır. Bedensel yetersizliği olan ile yetersizliği olmayanlar arasında ise fark olmadığı bulunmuştur (P<.05). Elde edilen bulgular mekik sayıları açısından farkın olduğunu göstermektedir. Fakat bedensel yetersizliği olan bireyler ile yetersizliği olmayanlar arasında fark yoktur anlamına gelmektedir.

Gruplar ile hedef artışı arasında fark gözlenmemiştir (P> .05). Grup ve hedef artışı etkileşimine bakıldığında ise yine fark olmadığı gözlenmiştir (P> .05).

TARTIŞMA

Bu araştırmanın amacı bedensel, zihinsel yetersizliği olan ve yetersizliği olmayan bireyler arasında hangi orandaki hedef artışının, mekik performansında daha etkili olacağını incelemektir.

Yetersizliği olan gruplarda %10, %20, ‘En iyini yap’ ve %40 hedef artışlarındaki farka bakıldığında yetersizliği olan gruplar ve yetersizliği olmayanlar arasında fark olduğu gözlenmektedir (P < .000). Fark zihinsel yetersizliği olan ve yetersizliği olmayanlarda ortaya çıkmıştır. Bedensel yetersizliği olan ile yetersizliği olmayanlar arasında ise fark olmadığı bulunmuştur (P<.05). Elde edilen bulgular mekik sayıları açısından farkın olduğunu göstermektedir. Fakat bedensel yetersizliği olan bireyler ile yetersizliği olmayanlar arasında fark yoktur anlamına gelmektedir.

Hedef artışları %10, %20, ‘En iyini yap’ ve %40 açısından bakıldığında ise gruplar arasında fark gözlenmemiştir (P> .05). Grup ve hedef artışı etkileşimine bakıldığında ise yine fark olmadığı gözlenmiştir (P> .05).

Elde edilen bulgular mekik hareketi performansı açısından hedef gruplarının ya iyi anlaşılmadığını ya da yeterince iyi bir ön hazırlık yapılmadığı şeklinde yorumlanabilir. Gruplar %10’luk hedef belirlemede çok fazla artış olduğunu göstermektedir (Şekil 2). Gözlenen mekik % artışlarına bakıldığında da bedensel yetersizliği olan grup tüm hedef artış oranlarında (%10, %20, ‘En iyini yap’ ve %40 ) çok fazla artış yüzdesi göstermektedir.

Haftalara göre mekik hareketi artışlarında da yetersizliği olan her iki grupta da üçüncü hafta da plato oluştuğu ya da kırılma olduğu gözlenirken (Şekil 4-5), yetersizliği olmayan grupta artışlar tam hedef belirleme grupları için artış göstermektedir (Şekil 6).

Elde edilen bu bulgular açısından bakıldığında hedef belirleme grupları ile ilgili olarak Bar-Eli ve ark. (1997) yaklaşımı çerçevesinde yürütülen işlemlerde fark ortaya çıkarmamıştır. Oysaki %20’lik hedef artışının daha iyi olduğu ya da daha yapılır göründüğünü belirtmekte olmalarına karşın. Bu araştırmada yetersizliği olan gruplar ile hedef artış grupları arasındaki etkileşimin önemli olmadığı ve hedef artışları arasında da fark olmadığı bulunmuştur.

Yapılan çalışmaların farklı sonuçlar vermesinin nedeni çalışmanın hazırlık aşamasındaki 3 haftalık çalışmadan kaynaklanmış olabilir. Diğer yandan hedef artışlarının gruplarca yeterince iyi algılanmadığı söylenebilir. Birde özellikle bedensel yetersizliği olan grupların (Şekil 2)’ de görünen artışından hareketle daha rekabetçi olduğu düşünülebilir.

KAYNAKLAR

BAR-ELİ, M., TENENBAUM, G., PIE, S. J., BTESH, Y. ve ALMOG, A., Effect of goal difficulty, goal specificity and duration of pratice time intervals on muscular endurance performance, Journal of Sport Sciences, 15, 125-35, (1997).

DEPAUW, P. K., Students With Disabilies in Physical Education, Student Learning in Physical Education, ed: Silverman. S. J., Enis, D. C. Illinois: Human Kinetics Boks. (1996), Pp: 101-24.

DEPAUW, P. K. Ve J. S., Disability and Sport, Illinois, Human Kinetics Boks, (1995).

DEPAUW, P. K. ve SEAMAN, J. A., A Developmental Approach, The New Adapted Physical Education, Mountain View; California, (1988).

HALL, H. K. ve BYRNE, A. T. J., Goal setting in sport: Clarifying recent anomalies, Journal of Sport & Exercise Psychology, 10, 184-198, (1988).

HORVAT, M., Physical Education and Sport for Exceptional Students, Brown Publishers, USA, (1990).

LATHAM, G. P. ve LOCKE, E. A., The application of goal setting to sports, Journal of Sport Psychology, 7, 202-222, (1985).

MAGİLL, A. R., Motor Learning Concepts and Applications, A Division of the McGraw, Hill Companies, (1998).

SCHMİDT, A. R., Motor Learning & Performance from Principles to Practice, Illinois, Human inetics Boks. 227-259, (1991).

PRİTCHARD, T., O’BRYANT, H., JOHNSON, R. Ve EVERHART, B., An Alternative to the full sit-up testing for middle school students, The Physical Educator, Vol:58, (2001), 42-50.

WEİNBERG, R. Ve GOULD, D., Foundations of Sport and Exercise Psychology, Illinois, Human Kinetics, (1995).