Hatice Osunluk
ÖZET
Özürlülüğü ve özürlülük alanını tanımlamak üzere bir çok model geliştirilmiş ve teoriler üretilmiştir. Son yıllarda bu alanı daha yakından tanımak üzere yaşam seyri teorileri üzerinde durulmaya başlanmıştır.
Kısaca, bir kişinin hayatı boyunca karşılaştığı birbiriyle bağlantılı olayların seyri olarak tanımlayabileceğimiz davranış veya deneyimlerin, kavramsal olarak durumların birbirleriyle bağlantısının dizisi olan yaşam seyri araştırmaları, yaşam döngüsünde alışıldık ve alışılmadık deneyimlerin etkisini incelemek amacıyla sıklıkla kullanılmıştır. İlk yıllarda yapılan çalışmalar özürlülüğü ve özürlülüğün kişi yaşamındaki etkilerini yok sayarken, son yıllarda yaşamı etkileyen önemli unsurlardan biri olması nedeniyle, özürlülüğün yaşam seyri üzerindeki etkisini incelemek üzere çalışmalar yapılmaya başlanmıştır.
Özürlüler alanında yapılan ve yapılacak yaşam seyri araştırmaları özürlü kültürünü sistematik bir yolla anlamamıza yardımcı olacaktır. Özürlülük alanında yapılan çalışmalar ve çıkarılan haritalar üzerinde köprü oluşturarak, net bir şekilde özürlülük alanını görmemizi sağlayacaktır. Bu bakış açısı ile çağdaş toplumların nasıl organize olacakları, özürlüler alanında yapılacak çalışmaların, götürülecek hizmetlerin nasıl olması gerektiği, özürlüler alanındaki engellerin neler olduğu, nasıl aşılabileceği ve özürlü kişilerin yaşam seyri içinde gelişmelerinin nasıl olduğu daha net görülebilecektir.
Yaşam seyri, özürlülük, aile, çevre, etkileşim.
Özürlülüğü anlamak ve tanımlamak oldukça zor bir konudur. Özürlülük olgusunu açıklamaya yönelik olarak çeşitli teoriler üretilmiş, modeller geliştirilmiştir. Teorik yaklaşımların öncelikli hedefi konuya zemin oluşturmak ve konuya hangi açıdan nasıl bakıldığını göstermektir. Bunların yaygın olarak bilinenleri medikal
[1], sosyal[2], politik[3]l ve kütürel[4] bakış açılarıdır. Son yıllarda ise, özürlülük olgusunu, kültürünü ve özürlüler alanını tanımlamak ve anlamak üzere yaşam seyri teorisi üzerinde durulmaya başlanmıştır.Her bir kişinin hayatına baktığımızda doğum ile ölüm arasındaki süreçte, bir yaşam oluşmakta ve bu yaşam ise benzeri olmayan deneyimlerle doldurulmaktadır. Hemen hemen herkes yaşamında okula gitmek, çalışmak, evlenmek, çocuk sahibi olmak, emekliye ayrılmak gibi süreçleri yaşar. Hemen hemen herkesin aynı süreçlerden geçmesine, benzer olaylar yaşamasına rağmen, bunların bireylerde bıraktığı tecrübeler, duygular farklıdır. Herkes yaşamın çeşitli yollarında seyahat eder, yalnızca kendilerine özgü olduğunu düşündükleri çeşitli deneyimler ve duygular yaşarlar. Bazen bize eşsiz gelen, yalnızca bize özgü olduğunu düşündüğümüz yaşantılar, yaygın bir şekilde gerçekleşiyor olabilir (Örneğin, boşanan eşler arasında yaşanan tartışmalar, kavgalar vb.) Ancak, bu olayların her biri içimizde eşsiz iç duygulara yol açmaktadır.
Elder’e (1996) göre kişilerin yaşamları, bunların getirdiği iç duygular, tecrübeler ve bireysel özelliklerinin, sosyal çevrenin, sosyo-ekonomik olayların, tarihsel süreçlerin ve geçmiş yaşantılarına ait tecrübelerinin etkilerini, geleceğini ve kişiliğini nasıl şekillendirdiğini araştırmak yaşam seyri teorisinin konusunu oluşturmaktadır (Benson, 2001).
Çeşitli alanlarda yapılacak yaşam teorisi çalışmaları bu teorinin güçlenmesini sağlayacaktır. Bu teorinin özürlüler üzerinde yapılacak çalışmaların da özürlüler alanına bakıştan, bu alana götürülecek hizmetlere kadar, her alanda yapılacak çalışmalara büyük katkısı olacaktır (Slota ve Martin, 2003).
Yaşam Seyri Teorisi Nedir?
Tüm yaşam seyri teorisi birey ve çevresi arasında dinamik değişme ve etkileşim olduğunu varsayar. Bu kavramsallaştırma dört yapıyı gerektirir; yerleşim (coğrafi ve tarihi özellikleri içerir), sosyal bağlar (sosyal ilişkileri); kişisel kontrol; ve zamanlama (bireysel gelişim ile ilgili geçişleri kapsar) (Giele ve Elder, 1998). Örneğin, herhangi bir yaşam, tarihi örnekler, sosyal ilişkiler, bireysel gelişim ve durumsal kontrolün yegane karşılıklı etkileşimi yoluyla incelenebilir. Bu hem bireyin, hem de bireyin çevresinin daha derinlemesine anlaşılmasını sağlayabilir (Slota ve Martin, 2003).
Kişilerin yaşam deneyimleri ve bunların etkilerini araştırmak üzere kurgulanan yaşam seyri teorisi; multidisipliner entellektüel bir yaklaşımdır. Tarih, biyoloji, psikoloji, sosyoloji gibi bir çok disiplinin deneysel gözlemlerini ve fikirlerini içerir. Herhangi bir şeyin açık bir teorisi değildir. Ama insanların yaşamları ve gelişimleri hakkında çalışma ve düşünmenin yeni bir yoludur.
Benson (2001)’e göre, yaşam seyri, en basit şekliyle bir kişinin anne karnından mezara uzanan bir yaşam süreci ve bu süreçte yer alan deneyimleridir. Glen ve Elder, (2002) yaşam seyrini, bir kişinin hayatı boyunca karşılaştığı birbiriyle bağlantılı olayların seyri olarak tanımlanmaktadır. Bir sürecin, davranış veya deneyimlerin, kavramsal olarak durumların, birbirleriyle bağlantısının dizisidir. Ömür üzerinde kariyer yada başarıya giden bir yoldur.
Bununla birlikte, kişinin ömür süreci farklı olmayan zaman ve deneyimin sürekli bir akışıyla oluşacak kadar basit değildir. Hayat bundan daha farklı olarak yapılandırılmıştır. Hayatlarımız birinden diğerine farklı olan toplum ve bireyler tarafından etkilenen ve sosyal olarak inşa edilmiş aşamaların, safhaların bir dizisini içerir.
Yaşam seyri üzerindeki zamanlama konseptleri (aşamalar, safhalar) yaşam seyri üzerinde yer alan belli bir durumdan başka bir duruma uzantıları olan hareketleri içerir. Bu aşamalar, safhalar yaşam seyri araştırmacıları tarafından durumlar ve durumlar arasındaki değişmelerde geçişler olarak ifade edilmektedir (Hareven, 2000). Örneğin, bir kişinin eğitim seyrini (eğitim için ilişkili durumların bir serisi üzerine konuşulabilir) örnekleyecek olursak; bir çok kişi için standart eğitim seyri, ilkokul, ortaokul, lise, yüksekokul arasındaki geçişleri kapsar. Genellikle bir üniversite derecesine ulaşmak için bu eğitim seyri ortalama 22-23 yaş civarında kesilir. Her bir öğrenim kademesi durum, her bir mezuniyet derecesi durumdaki bir değişme, yani geçiş olarak isimlendirilir. Geçişler seyirlerde daima görülür ve seyirler birinden diğerine geçişlerle bağlanmıştır. Durumlar geçişler tarafından birinden diğerine bağlanan seyirleri düzenler (Benson 2001).
Yaşam seyri araştırmalarının temelinde, bireysel ve çevresel dinamik değişkenler bulunur. Burada dört madde ortaya çıkar;
-Tarihsel ve coğrafi yaşam örnekleri,
-Sosyal bağ ve arkadaşlıklar,
-Bireysel irade, bireysel görüşlerini açıklama,
-Bireysel gelişim ve zaman belirleme (Giele ve Elder, 1998).
Her yaşamın bunlar ile test edilme olanağı vardır. Bu hem bireyi hem de onun çevresini derinlemesine anlamamızı sağlayabilir.
Hareven’e (2000) göre yaşam seyri paradigması gelişimsel ve tarihseldir. Onun özünde bireysel zamanın, aile zamanının ve tarihsel zamanın senkronizasyonu (eşgüdümü) bulunur. Bu paradigmanın altı çizilen üç boyutu vardır:
1. Tarihsel değişim içersinde kişinin yaşam seyri üzerinde yer alan yaşam geçişlerinin zamanlaması.
2. Ailedeki diğer bireylerle birlikte bireysel yaşam geçişlerinin senkronizasyonu.
3. Tarihsel döngü içinde evvelce karşılaşılan ve takip eden olaylar tarafından şekillenen, önceki yaşam olaylarının etkileri.
Yaşam Seyri Teorisinin Bakış Açısı Nedir?
Yaşam seyri teorisinin bakış açısı, kişinin sağlığı, aile yaşantısı, ilişkileri, iş hayatı, eğitimdeki statüleri, sosyal çevresindeki değişimler için düzenlemeler yapmayı içeren yaşam alanlarında meydana gelen geçişleri yansıtarak, yaşam seyrinin anlaşılmasını sağlar (Bynner, 2001).
Ancak bu süreçte yapılan değerlendirmelerde bazı güçlükler yaşanmaktadır. Bunlardan biri yaşam seyrinde gerçekleşen olaylar ve bunların etkilerinin kısmen doğrusal olmasıdır. Hayatımızda sonradan yaşanan deneyimler davranışlarımızı yalnızca sonradan etkilemez. Olabildiğince erken dönemde etkilemesiyle bir dereceye kadar dairesel hissedilir. Örneğin; işsizlik mantıksal yeteneklerde gerilemeye yol açar, bu da bir kısır döngü yaratır. Yaşam seyri teorisi bakış açısının bir diğer eleştirel yönü, farklı alanlardaki gelişme ve deneyimlerin birbiri içindeki etkisidir. Bir alandaki geçişi anlamak için, örneğin; iş alanındaki geçişi ve süreci anlayabilmemiz için, bizim diğer alanlardaki, örn. ailedeki geçişleri de hesaba katmamız gerekmektedir. Elder, bunu yaşam bağları olarak ifade etmektedir (Bynner, 2001).
Diğer taraftan yaşam seyri, biyolojik yatkınlık, kişisel yapı ve sosyal çevre arasındaki etkileşimlerin bir ürünüdür. Sosyal değişimler bu ilişkinin etkilediği geçişlerin hem yapısını hem de geçişlerin tamamlanması için gereken zamanın uzunluğunu etkiler. Geçişlerdeki başarı ve başarısızlık iş ve aile hayatındaki pozisyonların ortaya çıkmasındaki rolleri belirler.
Kişinin iş kapasitesi erken iş deneyimlerinden ve eğitimden elde edilen yetenek ve bilgilerden oluşur.
Sosyal kapasite, içinde ailenin de yer aldığı toplum temelli sosyal ilişkilerin gücünü içerir.
Kültürel kapasite, hayat sürecindeki fırsatların temelini oluşturan aileden geçen kültürel mirası içerir.
Kimlik kapasitesi, modern dünyada yer almak için gerekli olan esneklik, uyum yeteneği gibi psikolojik özellikleri içerir (Bynner, 2001).
Benson’ın Elder’den (1985) aktardığına göre; yaşam seyri teorisinin bakış açısının dört temel yapısı vardır:
1. Yaşlanma ve gelişimsel değişme hayatın içinde olan sürekli prosesler, süreçler olarak izlenmelidir.
2. Hayatın farklı alanlarındaki seyirlerin bir diğeri üzerinde iki taraflı etkisi ve birbiriyle bağlantısı vardır.
3. Kişinin gelişimi savaşlar, büyük ekonomik krizler gibi sosyal ve tarihsel koşullardan, durumlardan etkilenir.
4. Önleyici ve düzeltici müdahaleler kişinin gelişiminin en iyi şekilde olması için çabalar. Eğer bu çabalar kişinin gelişimsel ihtiyaçlarına ve ömürdeki belirli yaş periyotlarının kapasitelerine duyarlı olursa daha etkili olacaktır.
Burada sözü edilen ilk olguya göz attığımızda; çocuklar ve adolesanlarda yaşam seyri değerlendirmesi öncelikli olarak gelişme ve büyüme olarak düşünülmekle birlikte, yaşam seyri teorisi yaşlanmayı hayattaki bazı gelişigüzel noktaların ötesinde basitçe yaşın büyümesi olarak ele almaz. Bununla birlikte yaşlanma ve gelişim sürekli süreçlerdir. Yetişkinlik statik, değişmeyen bir durum değildir. Çocuk ve adolesanlardan daha yavaş gelişim gösterseler de, onlar da biyolojik, psikolojik ve sosyal değişimlere uğrarlar (Benson, 2001). Yaşlanma ve gelişim ana rahminden, son nefese kadar sürekli bir gelişim gösterir. Biz yaşam sürecinde biyolojik, sosyal ve psikolojik olarak değişir ve gelişiriz.
İkinci olarak sözü edilen temel yapıya bakarsak, ilk yaşam seyri araştırmacıları5 insan davranışlarını biyolojik, psikolojik ve sosyal olmak üzere üç farklı alanda düşünürlerken, daha sonraki çalışmalarda bu üç alanın birbirinden bağımsız olmadığı, birbiriyle bağlantılı ve birbirini etkileyen süreçler olduğu belirlenmiştir. Biyolojik gelişimler bizim sosyal ve psikolojik süreçlerimizi etkileyebilmektedir. Örneğin, üreme yeteneğimiz olmadan dünyaya geliriz ve bu yeteneği ergenlik çağında elde ederiz. Ergenlik önemli bir biyolojik geçiş dönemidir. Psikolojik ve sosyal süreçler üzerinde bu dönemin önemli etkileri vardır. Kızlar ergenliğe ulaştığında, özgüvenlerinde azalma gibi psikolojik yapılarında ileri derecede deneyimler yaşarlar. Böylece ergenlik genç kızların psikolojik süreçlerinde geçişlere, kişilik değişimlerine yol açabilir. Aynı şekilde eğitim süreçlerindeki potansiyellerinde değişimlere ve okul performansındaki değişikliklere yol açabilir. Yani biyolojik süreçteki bir geçişin, sosyal ve psikolojik süreçlere dallanmaları mevcuttur. İnsan davranışı ve fonksiyonlarının süreçler arasında karşılıklı ve iç içe interaktif etkileşimleri vardır. Örneğin, araştırmacılar erken dönemde adet gören kızların, geç yaşta adet gören kızlardan davranışsal açıdan farklı olduklarını tespit etmişlerdir (Benson, 2001).
Yaşam seyri teorisinin üçüncü terimi ilk ikisinden daha karışık ve daha genişletilmiş bir bakış açısını gerektirmektedir. Buna göre insan gelişimi sosyal ve tarihi durumlar ve değişimler tarafından etkilenir ve çok yönlüdür. Bizler bir çok faktör ve deneyimlerle şekilleniriz; yaşam seyri üzerinde gelişiriz. Örneğin, geçmiş yıllarda tarıma dayalı toplumda bir işe girmek için çok fazla bilgi ve yeteneğe ihtiyaç duyulmamaktaydı. Bu nedenle kişiler erken dönemde bir iş sahibi olabilmekte, para kazanabilmekte, aile içinde söz sahibi olabilmekte ve erken yaşta evlenerek, kendi ailesini kurabilmekteydi. Ancak sanayi toplumunun ve teknolojinin gelişmesiyle birlikte, bilgi ve yeteneğe daha fazla ihtiyaç duyulmaya başlanmış, böylelikle eğitim süreci uzamış ve kişilerin bir işe girme süreci de uzamıştır. Bu durum diğer sosyal konumları da etkilemiştir (Benson 2001). Hareven (2000)’de bu konuya farklı bir açıdan yaklaşmış ve sosyal değişimlerin incelenmesinde ve açıklamasında tarihi perspektifin yanı sıra yaşam seyri paradigmalarının büyük öneminin bulunduğunu belirtmiştir.
Yaşam Seyri Araştırmaları Özürlüler Alanında Yapılan
Çalışmalara Ne Kazandırabilir?
Yaşam seyri teorisi araştırmaları6 hem özürlüleri farklı bir açıdan görmemizi, hem de özürlülüğün etkilerini daha iyi anlamamızı sağlayacaktır.
Bu model yaşam döngüsünde alışıldık ve alışılmadık deneyimlerin etkisini incelemek amacıyla sıklıkla kullanılmıştır. Bunun gibi, yaşam seyri teorisi özürlülük ve hastalıkların etkisini incelemek ve özürlüler alanında deneyimlerin etkisini araştırmak için bir giriş noktası olarak fonksiyon görebilir. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri’nde yaşlı populasyondaki kronik hastalıklar ve özürlülük üzerinde yoğunlaşmak, tipik bir deneyim olarak gösterildi. Buna karşın özürlülüğün ve hastalıkların gelişimsel ve sosyal etkilerinin, çocuklar, adolesanlar ve genç yetişkinler arasında olağandışı olarak nitelenen bozukluklar nedeniyle büyük farklılıklar söz konusu olabilir. Özürlü sorunlarına odaklanmayan yaşam seyri araştırmacıları, özürlü gençlerin olağandışı deneyimlerini analiz ediyorlarsa, kendilerini normal deneyimler hakkındaki varsayımlarını sorgularken bulabilirler (Slota ve Martin, 2003).
Bilindiği gibi özürlülük ile kültürel-sosyal yapı arasında çok önemli bağlantılar vardır. Özürlüler üzerine yapılan çalışmaların en önemli değişkenlerinden biri bireyin kültürel şartları \ çevresidir. Bu, aynı zamanda yaşam seyri metodunun da en önemli değişkenlerinden biridir. Özürlülükteki gibi genel yapı hem sosyal olarak üretilmiş hem de kültürel olarak inşa edilmiştir (Slota ve Martin 2003).
Yaşam seyri yaklaşımının teorik çatısı sosyal model yaklaşımı içerisindeki özürlülük çalışması için önemli ilişkisi olan iki bakış açısı sunar (Priestley 2003). Kişinin bireysel biyografisi, özel yaşam tecrübeleri ile yaşam seyri teorisini kurgulayabiliriz. Bu yaklaşım sayesinde özürlü bireylerin yaşamlarının nasıl baskı altına alındığı anlaşılabilir; geçmişteki anıları ve sosyal konularda inceleme imkanı bulunabilir. Sosyal model açısından, bu yaklaşım sayesinde özürlülerin yaşadıkları tecrübelerin özürlü bireyleri nasıl engellediğini öğrenme şansını elde edebiliriz (Priestley, 2003).
Genel kimliklendirme ve geçişler, kişisel reflekslerle ve bireyin kendisi tarafından yönlendirilebilir; ancak bunlar aynı zamanda sosyal politikalar ve kurumlar (aile, okul, iş ve sosyal yardım gibi) tarafından yönetilmekte ve normal yaşam gelişimi kaynakları tarafından da düzenlenebilmektedir. Bu anlayış bize özürlülüğün analiz edilmesini ve genel yapı içersinde özürlülüğün farklı yönlerini görmemizi sağlar. Yaşam seyri yaklaşımları genel sistem ve politikaların etkisi üzerine daha dikkatli düşünmemizi sağlayabilir (Priestley, 2003).
Bir başka yaşam seyri teorisi bakış açısının getirisi ise, özürlüler üzerindeki çalışmalarda sadece özürlülüğe ve yalnızca bir alana ait anıların üzerine odaklanmayı değil, özürlünün bütün hayatındaki anların ele alınmasını ve kişinin yaşamına tüm yönleri ile bakılmasını sağlamasıdır. Bu, özürlülüğün bireyler ve yaşamları üzerindeki etkilerini daha iyi analiz etmemizi, özürlüye götürülen hizmetlerin ve rehabilitasyonun planlanmasında farklı bakış açıları kazanmamızı sağlayabilir.
Yaşam seyri araştırmaları, özürlüler alanındaki çalışmaların alışılageldik çalışmaların ötesine geçmesine, eski ve \ veya yeni oluşan deneyimlerin ortaya çıkmasına yardımcı olabilir. Bu araştırmalar aynı zamanda noksanlık, konum ve kişisel irade arasındaki bağlantıyı da keşfedebilir.
Diğer açıdan, yaşam seyri teorisi çalışmaları, özürlülük çalışmalarının yalnızca özürlülük deneyimleri üzerinde değil, toplam yaşam deneyimleri üzerinde odaklanmasının gerekliliğini gösterebilir. 1988’lerden önce yaşam seyri araştırmacıları özürlülüğün ağır basan bir değişken değil, yaşam içersindeki diğer değişkenlerle aynı öneme sahip bir değişken olduğu üzerinde fikir birliğine vardılar. Yaşam seyri yaklaşımlarına göre özürlülük bir odak değil, yaşamın bir yüzüne dönüşebilir. Yaşam seyri araştırmaları aynı zamanda özürlüler için uzunlamasına geniş desenli bir tarihçe çalışması sağlayabilir (Bynner, 2001).
Özürlüler Üzerine Yapılan Çalışmalar Yaşam Seyri Teorisine Ne Kazandırabilir?
Özürlülük çalışmaları, özürlü bireyin kültürünü ve kültürel durumunu da bir nesne olarak ele alıp incelemektedir. Özürlüler üzerine yapılan çalışmalar ile yaşam seyri teorisinin birleşmesi sonucunda bir “engelli kültürü” ortaya çıkarmak mümkün olacaktır.
Özürlülük çalışmaları ile yaşam seyri teorisi arasındaki benzer olan nokta bireyi kendi kültürel bağlamı içinde ele almasıdır. Bununla birlikte özürlülük çalışmaları yaşam seyri teorisine bir kaç önemli katkıda bulunabilir. Birincisi, her iki alanda kültürün önemli olması nedeniyle, özürlülük kültürünün bireylerin yaşamı üzerinde etkili olup olmadığını incelemek amacıyla özürlülük araştırmaları yaşam seyri araştırmasını özürlü kültürü kavramı içerisine alabilir. Bu durum, söz konusu kültürel kavramların bireyler arasında nasıl kullanıldığına ilişkin farkındalığı arttırabilir ve yaygın özürlülük kültürüne yönelik müdahalelere yol açabilir (Slota ve Martin 2003).
İkinci olarak özürlülük çalışmaları, geçici olarak sağlıklılık durumunun özürlülüğün sürekliliğiyle birlikte gittiğini varsaymaktadır. Bu nedenle, yaşam seyri araştırmaları, çoğunluğun yaşam seyrinin bir parçası olarak, özürlülük ve hastalıkların araştırılması için bozukluk ve hastalıkların sınıflandırılmasının ötesine gidilmesine ihtiyaç olduğunu tartışabilir (Slota ve Martin 2003).
Son olarak; özürlüler üzerine çalışmalar özürlülük deneyimini merkez olarak algılamanın iyi yanlarını öğretebilir. Yaşam seyri araştırmaları, alışıldık ve alışıldık olmayan deneyimler olarak ikiye ayrılmıştır. Kulağa çok fark yokmuş gibi gelse de aslında ikisi arasında büyük farklılıklar vardır. Özürlülüğü alışılmadık deneyimlerle eşitlersek, özürlülüğün negatif ve dayanılmaz bir şey olarak görülmesine sebep oluruz. Karşıt olarak özürlülüğün merkezinde özürlü olmayan kültürün varsayımları sorgulanabilir ve özürlü kültürünün pozitiflikleri vurgulanabilir (Slota ve Martin 2003).
Sonuç
Yaşam seyri teorisi gelecekte özürlüler ve araştırmacılar arasında daha büyük ve geniş bir örgütlenme ve bağlaşım olmasını sağlayacaktır. Özürlülük deneyiminin merkez olarak alınması ile bu deneyim araştırmacılar tarafından daha kolay anlaşılacak ve özürlü insanlara konuların önemini anlatacaktır. Daha önce, araştırmacı ve özürlü arasında böyle bir etkileşim ve birliktelik içinde olmamasına rağmen teori bunun için büyük bir şanstır.
Yaşam seyri yaklaşımları özürlülerin en önemli güncel sorunlarının ve tartışmaların bir çoğunun kolaylıkla anlaşılmasını sağlayacaktır. Her yaştaki özürlülerin yaşadıkları sorunların çözümünde yol gösterici haritaların oluşturulmasında, ilişkilerin kurulmasında rehber olabilecektir. Bu, özürlülük sorununa ve özürlülük kültürüne sistematik olarak bakışımızı sağlayacaktır.
Bu bakış açısı ile çağdaş toplumların nasıl organize olacakları, kuşaklar arasındaki sınırların kontrolünün ve özürlü kişilerin yaşam seyri içinde gelişmelerinin nasıl olabileceği daha net görülebilir.
Yaşam seyri araştırmalarının özürlüleri ve ihtiyaçlarını anlamamıza, bu alana bakışımıza, özürlülere götürülecek hizmetlerden, yapılacak çalışmaların planlanmasına kadar her alana büyük katkısı olacaktır. Yapılacak olan çalışmalar özürlü bireyin sosyal hayatıyla özürlü olmayan bireyin yaşamı arasındaki ayrılığı görmemizi sağlayacaktır.
Bu teori, bizim, özürlülüğün nasıl yapılandığını, sosyal olarak nasıl yapılandırıldığını, politikalar ve sosyal kurumlar yoluyla nasıl düzenlendiğini daha net anlamamıza yardım edecek, aynı zamanda, pozitif değişikliğe yönelik olarak katılımdaki strateji ve güçleri paylaşmaya ve anlamaya yol açacak, kişilerin yaşamına gerçek katkıda bulunan, pozitif değişikliği sağlayan fırsatlar ve çeşitli temsilcileri ortaya çıkarmamıza yardımcı olacaktır.
Zorlukları yenme gücü ve direnme hikayeleri özürlü kültürünün yapılanmasına katkıda bulunacaktır. Yaşam seyri araştırmaları bize bu imkanları verecektir.
KAYNAKLAR
1. BENSON, M.L., Crime and The Life Course, Chapter I, http://www.roxbury.net/clcwebch1.pdf, (2001), Pp:1-29.
2. BYNNER, J., Interdisciplinary Perspectives on Analysing the Life Course, Seminar 2, Theorising Across Disciplines, “Life Course Change and Social Change. Insights from Cohort Comparisons.” Centre for Longitudinal Studies, Institute of Education, University of London, Cambridge, July, (2001).
3. GIELE, J., and Elder, G. H., Jr. Life course research: Development of a field. In J. Giele and G. Elder (Eds), Methods of life course research: Qualitative and quantitative approaches (pp5 27), Thousand Oaks, CA: Sage, (1998).
4. GİLSON, S.F., Depoy, E., Multiculturalism and Disability: A Critical Perspective, Disability and Society, 15(2), 207-218, (2000).
5. HAREVEN, T.K., Families, History, and Social Change, Westview Prees, A Member of the Perseus Books Group, United States of America, (2000), Pp:128-132.
6. POWELL, J.J.W., Constracting Disability and Social Inequality Early in the Life Course: the Case of Special Education in Germany and The United States, Disability Studies Quarterly Spring 2003, Volüme 23, No:2, 57-75, (2003).
7. PRİESTLEY, M., Symposium on disability and the Life Course: Introduction to the Symposium Disability Studies Quarterly Spring 2003, Volüme 23, No:2, 1-5, (2003).
8. SLOTA, N.E.P., Martin, D., Methodological Considerations in Life Course Theory Research, Disability Studies Quarterly Spring 2003, Volüme 23, No:2, 19-29, (2003).
Life Course Theory and Disabled People
ABSTRACT
It has been produced many models and theories in order to define disability area. In last years, it have been begun to dwell on life course theories for he purpose of obtaining more information about this area.
In shortly, life course theory and research can be defined as a course of events that are connected with each other. Life course theory and research, which connects with behaviors, experiences, and conceptual situations, has been frequently used in order to investigate effects of usual and unusual experiences on life course. While the researches, which were done, didn’t consider the effects of disability and life of disabled people previously, the researches that investigate effects of disability on life course have increased recently. The reason of this trend is that the researchers have noticed the importance of disability on life.
Studies of life course that will be done on the disability will help us to understand the culture of disability as a systematic way. They provide a basis for us on the disability area and ensure to see all over the area clearly. With this point of view, the studies about life course theory will provide us clear sight about how to organize contemporary community especially, how should be given appropriate services to disabled people and how should be conducted researches about disability, what are the obstacle in disability area, how to be coped with them and how will be progress of disabled people on the life course process.
Key Words: Life course, disability, family, environment and interaction.
The understanding and defining disability is a difficult issue. In order to explain the fact of disability, it was produced various theories and models. In last years, it has begun to stress on the importance of life course theory to define the fact of disability and to understand the area of disability.
When we look at the lifetime of a person, we can see that there is life process between birth and dead and it is full of experiences. Everybody in life course can be traveling one to another course and they can be experiencing various unique emotions and experiences.
Elder (1996) has showed that the effects of people’s lives, emotions, experiences and individual characteristics, social environments, socio-economic conditions, historical process and previous experiences can shape the person’s life, future and characteristic which are the issue of life course theory.
Life course theory assumed that there is a dynamic change and interaction between individual and his environment. This conceptualism requires fourth structures that are settlement (geographical and historical characteristics), social context (social relationships), individual control and timing (it consists of individual development).
The life course theory, which speculates to research life experiences of persons and its effects on, is an intellectual approach. It comprises various experimental observations and ideas related to history, biology, psychology and sociology disciplinary. It is bases on eclectic approach. However, it’s a new way of thinking about lives and progress of persons.
Timing concepts on life course include movement one situation to another. Life course researchers have interpreted these concepts as transit walks from one situation to another. These transit walks are always seen and there is a connection between one transit walks and another. The situations arrange transit walks by set up connection among themselves.
There are individual and environmental dynamic variables on the basis of the researches. There are four items about that situation:
- Historical and geographical life patterns
- Social relationships and friendships
- Individual will and explaining of individual idea
- Individual development and determining time
Each life course can be tested by these variables. Therefore, we can understand person and his environment properly.
According to the life course theory’s point of view, life course theory comprises arranging person’s health condition, family life, relationship, working life, statue of education, and changing of social environment by projecting occurrence of transit walks on the life areas.
Even so, it is experienced some difficulties on evaluation of this process. First of all, the events that occurred on the life course and its effect are partly linear. Not only experiences that are lived subsequently could affect our behaviors later stage of our life but also it could affect early stage of our life circularly. Secondly, development and experiences in different areas could affect each other that is another critics of life course theory. For example, in order to understand transit walk and process in working area, we have to investigate other transit walk in other areas such as transit walk on family so on. Elder has named that situation as life connection.
Besides that, life course is a product of interaction among biological predisposition, individual characteristic and social environment. Social changes affect structure of transit walks that are influenced by this relationship and also length of period that is required to complete transit walks. Being successful or unsuccessful on the transit walks determines position of person in working and family life.
The life course theory has been frequently used for investigating effects of usual and unusual experiences on life cycle. Likewise, the life course theory can be seen as a utility for investigating effects of illness and disability and also researching the effects of experiences on disability area.
As its known, there are great important connections between disability and socio-cultural structure. One of the most important issues in the study about disability is cultural conditions/environment of individual. That is also one of the most important issues on the life course method. The general structure that is seen on the disability issue not only it is produced as a social way but also it is produced cultural ways.
The theoretical framework of the life course approach has offered different ways of thinking that has important relationship for disability study in social model approach. We can speculate life course theory by means of individual biographies and life experiences. Thanks to this approach, it can be understood how to be pressured on the lives of disabled people and we can find opportunity to investigate their memories and related social issues. In the social model point of view, thanks to this approach, we can find chance to learn how to previous life experiences impede disabled people.
General identity and transit walks can be modified by means of persons. However, they can be managed by social politics and institutions (such as family, school, job and social helping so on) and it can be arranged by normal life progress resources also. With this point of view, we can analysis disability and it can be helping us to see different ways of disability in general context. The life course approach can provide us to think carefully about effects of general system and politics.
Another input of the life course theory is that not only it ensures to be focus on just one area of disabled people’s memories but also it ensures to be focus on over all memories of disabled people. This approach can be benefit for us to do better analysis effects on lives of disabled people and it can be useful for us to be planned the services and rehabilitations which are used by disabled people.
The life course theory can help for us to conduct better studies about disability and it can be helped for us to investigate new experiences. Moreover, this kind of studies can help for us to discover connection among deficiency, location and individual will.
Besides that, the life course theory studies can show us that not only disability studies have to focus on disability experienced but also they have to focus on total life experiences of disability.
The life course theory approach will provide disabled people to understand discussion and most important current problems of them. The approach will be guide to solve problems of disabled people in all over the age groups and to set up relationship with them. This approach will also provide us the systematical thinking ways on the disability issue and culture.
With this point of view, the studies about life course theory will provide us clear sight about how contemporary community will be organized, how will be controlled the limits among generations and how will disabled people develop on the life course process.
The life course theory researches will be beneficial for us to understand the needs of disabled people, services that they need and to plan conducting the studies about disability. The researches that will be conducted will show us what are the differences between disabled and able body’s social life.
This theory will help us to understand the issues clearly about how disability have been constructed socially, how to be arranged by politics and social institutions. Furthermore, it will leads to share powers and understand to strategy towards positive changes in participation and also it will be helping us to create opportunity that provides positive changes and various agents.