Bilgi Bankası - Özürlülük Çalışmaları

---

TOPLUM TEMELLİ REHABİLİTASYON ve DÜNYADAKİ UYGULAMA ÖRNEKLERİ

Toplum Temelli Rehabilitasyon Nedir?

Toplum Temelli Rehabilitasyonun (TTR) genel yapisi 1978'de Alma Ata'da düzenlenen uluslararasi konferansta, bir çok saglik bakaninin kabul ettigi bir bildirgeyle dogmustur. Daha sonraki gelismelerde, toplumsal düzeyde bir temel alinmadikça rehabilitasyon servislerinin hizmet vermesinin mümkün olmadigi görülmüstür. Bu bildirgenin yayimlanmasindan sonra Dünya Saglik Örgütü (WHO) nün Toplum Temelli Rehabilitasyon Programi, Dünya Özürlüler Yili'nda (1981) resmen baslamistir. “Toplum Temelli Rehabilitasyonun genel yapisi, bir çok akimi gözler önüne sermekte ve halk seviyesinde elde edilen tüm ölçümlerin nasil kullanilacagini ve bunlarla nasil kaynak olusturulacagini kapsamaktadir. 1980'lerin basinda, UNICEF dünyanin en fakir ülkelerinde aktif bir sekilde TTR programlarina destekte bulunmustur. Bu destek daha çok özürlü çocuklar üzerinde yogunlasmis ve çogu genel saglik servisi ve organize sosyal hizmetler seklinde gerçeklestirilmistir”( Sultana S. Zaman,2000).

“TTR, toplumda temel hizmetlere ulasmakta güçlük çeken bireylere ulasmanin alternatifi veya tamamlayicisi olan bir yaklasim” olarak tanimlanir. Özürlü kisilerin toplumda esit haklardan yararlanmasi için mevcut kaynaklarin harekete geçirilmesini saglar.Toplumsal rehabilitasyon kavrami içinde, tibbi rehabilitasyon boyutu yaklasimin sadece bir bölümünü kapsar. Özürlünün toplum hayatina uyumu, diger bireylerle esit haklardan yararlanmasi ve yasadigi çevre ve toplumun özürlünün yasamasina olanakli kilacak sekilde düzenlenmesi gibi kavramlarla bütünlesir” (Istanbul TTR Programi Degerlendirme Raporu,2004).

Toplum Temelli Rehabilitasyonun Tanimi

Dünya Saglik Örgütü'nün kilometre tasi olan “Özürlülerin Halk Içinde Egitilmesi” kilavuzunun yazarlarindan biri olan Dr. Helander'in tanimi söyledir; “TTR özürlülerin yasam kalitesini yükseltmek için hizmet dagilimini gelistirmeyi, daha esit firsatlar saglamayi ve özürlülerin haklarini korumayi amaçlayan bir stratejidir. TTR toplumun ve özürlü ailelerinin tam ve koordine çabalarini gerektirmektedir. TTR ilgili bütün sektörlerin (egitim, saglik, yasama, sosyal refah ve çalisma) bu yolda bütünlestirilmesini hedeflemekte ve özürlülügün tam temsil ve yetki gücünü amaçlamaktadir. TTR'nin amaci bir degisim yaratmak, yardima ihtiyaç duyan tüm özürlülere ulasmayi saglayacak bir sistem gelistirmek ve bu sistemleri kullanarak ilgili hükümetleri ve halki bilinçlendirmektir”( Helander,1989).

TOPLUM TEMELLI REHABILITASYON ANLAYISINDAKI DEGISIKLIKLER

ICIDH (Internal Classification of Impairments, Disabilities and Handicaps) hastalik, bozukluk ve özürlülükten engellilige ilerlemenin oldugu dogrusal bir modeli baz almistir. Bozukluk vücudun ya da bir organin yapisindaki ya da islevindeki anormalliktir. Özürlülük ise bozulma sonucu yetilerin kisitlanmasi veya yetilerden tamamen yoksun kalinmasidir. Engellilik ise bozukluk ve özürlülükten kaynaklanan sosyal dezavantaj olarak tanimlanmistir (WHO, 1980).

Doksanli yillarda özürlü bireyin halk arasinda kabulü ve daha iyi insan haklarina erisme vurgusuyla gelisen yapisal degisim, 1994'te ILO, WHO ve UNESCO'nun ortak raporunda yansitildigi gibi, Toplum Temelli Rehabilitasyon Programinin tanimini degistirdi. Degisiklikler ayrica ICIDH'nin 1999'da yenilenmis uyarlamasiyla ortaya çikan “Uluslararasi Bozulma, Aktivite ve Katilim Siniflandirmasi'na” da yansidi. Bu uyarlamada olumsuz bir anlam içeren “özürlülük” , “aktivite” ile “engelli” de “katilim” ile degistirildi. Bu yeni terimlerin kullanilmasinin amaci katilimi engelleyen bozulmanin aktivite ve “baglamsal etkenler” ile ilgili olarak, insanin dogasinin ortaya çikartilmasidir. Bu siniflandirma dogrusal olmayan, es zamanli olarak saglik sartlari ile daha önce bahsedilen baglamsal etkenler arasindaki iliskinin derecesini “katilim” açisindan açiklamaktadir (Thomas&Thomas,1999). “Toplum temelli rehabilitasyondaki vurgu, tibbi rehabilitasyon ve bireyin yeniden yapilanmis islevinden toplumdaki özürlü bireyin sosyal bütünlesmesiyle ilgili olarak baglamsal etkenlerin kullanimiyla yer degistirdi. Benzer olarak halk içinde yeniden yapilandirici terapiler yerine, müdahalelerin odagi özürlü kisilerin insan haklarina, özürlü ailelerin kendi kendine yardim gruplarinin gelistirilmesin ve halktaki özürlü olmayan insanlarin genel tutumundaki degisime kaymistir” (Zaman,2000).

TOPLUM TEMELLI REHABILITASYON PLANLAMASI

Halk Katilimi Için Planlama

Toplum Temelli Rehabilitasyon en basindan beri gelismekte olan ülkelerde rehabilitasyona uygun bir yaklasim olarak tesvik edildigi için, halk katilimi bu program için önemli bir bilesen olarak görülmüstür. Pratikte ise, ne yazik ki çogu program çesitli sebeplerden dolayi yeterli seviyede halk katilimini gerçeklestirmede zorlanmaktadir. Otoritenin merkezden dagitilmasi ve tabandan tavana yaklasimlar gelismekte olan ülkelerde yenidir.

Gelismekte olan ülkelerde, zaman zaman halk katilimini planli bir çerçevede gelistirmek gerekli hale gelmektedir. Proje kapsaminda tam bir toplumsal sorumluluk kavrami ortaya atilirken, karsimiza çikacak zorluklarin hatirda tutulmasi halk katiliminin niye gerekli oldugunu açiklamaktadir. Toplum Temelli Rehabilitasyon Programlari kapsaminda, özürlü bireyler ve onlarin ailelerinden olusan marjinal gruplar yönlendirilmeli ayrica daha katilimci bir gelisme modeli yakalamak, halkin bazi sorumluluklar üstlenmeye baslamasi ve ileriki asamalarda rehabilitasyon programinin büyük bir kisminin sorumlulugunu yüklenebilmesi için halk harekete geçirilmelidir.

Süreklilik Için Planlama

Süreklilik insanlarin genel kaygi ve degerlerini yerlestiren, gelecege bakan, bir toplumun degisimle mücadele yetisini güçlendiren, temel nedenleri bulmayi saglayan süreci gelistiren, toplumun tüm üyelerine çikar saglamayi amaçlayan, insanlarin birbiriyle iliskilerini vurgulayan, sorumlulugu gelistiren, gelecek için bir vizyon olusturan, gelismeyi takip eden ve temel kaynak ihtiyaçlarini karsilayan uzun dönemli bir kavramidir. Söyle tanimlanabilir: “ Sistemin yerel olarak farkli bölgelere uygun, farkli stratejilerin, sistem amaçlarini gerçeklestirinceye kadar sürdürme becerisidir”.

Süreklilik planlamasi çerçevesinde süreklilik programini sosyal ve kültürel açidan etkileyebilecek farkli etkenleri ayirt etmek ve tanimlamak daha sonra da sürekliligi gelistirmek amaciyla, bu çalisma boyunca belirlenmis etkenlerle ilgili stratejiler gelistirmek planlamacilar için çok önemlidir (Zaman,2000).

Özürlü ve Özürlü Aileleri Organizasyonlari Için Planlama

Rehabilitasyon hizmetlerinde demokratik ve potansiyel olarak özgürlükçü bir yeniden yapilandirma yakalamak adina, TTR sürecinin tüm asamalarinda özürlü insanlarin organize hale gelip tam katilim ve liderlik için baskida bulunmalari gerekir. TTR programini baslatmada tabandan tavana yaklasimlarin tesvik edilip desteklenmesi önemlidir.

AMAÇLARIN YENIDEN TANIMLANMASI

Özürlülerin kendileri de “rehabilitasyonun” altinda yatan mantigin ve hedefin yeniden düsünülmesine katkida bulunmalidir. Genelde - özellikle tepeden inme yaklasimlarda - rehabilitasyonun hedefi, özürlüleri süregelen adil olmayan ayrimci toplumun içinde normallestirmesidir. Buna karsin diger bir alternatifin hedefi - tabandan tepeye olan yaklasimlar - günümüz toplumunu daha adil, daha demokratik ve insan farkliliklarina karsi daha kabulcü bir hale getirmek için özürlü insanlari dezavantajli ve uç gruplarin organize mücadelesine katilmalari için yetkili kilmaktir. Bu alternatif rehabilitasyon yaklasiminin amaci toplumun özürlülere kapadigi kapilari zorlamak degildir. Bunun yerine, esitsizlik duvarlarini yikip tüm insanlara esit saygi, esit firsat ve esit haklarin saglanacagi bir sosyal düzene dogru çabalamaktir (Mendis,1989).

DÜNYADA TTR UYGULAMA ÖRNEKLERI

SRI LANKA

BASARILI TOPLUM TEMELLI REHABILITASYONDA ANAHTAR: PERSONEL EGITIMI

(Education of Personnel: The Key To Successful Community Based Rehabilitation)

Padmini Mendis

Disability Studies Unit, faculty of Medicine, University of Kelaniya P.O Box 06, Ragama, Sri Lanka

TTR VE EGITIM

TTR' deki egitim süreci her alanda oldugu gibi dinamik olup degisen sartlara ve taleplere karsilik verecek sekilde degismelidir.

Birincisi, egitim programi özürlülerin ihtiyaçlari üzerine kurulmalidir. Gelismekte olan ülkelerde özürlülerin genel durumlarinda temel bir benzerlik olmasina ragmen degisip çesitlilik gösteren sosyal, ekonomik, politik ve kültürel çevreler hesaba katilmalidir. Bu yüzden egitim programlarinda her ülke için yeni bir program benimsemelidir.

Ikinci olarak, hizmet sunduklari insanlarin degisen ihtiyaçlarini fark edip benimsemek için egitim programlari kendi içerisinde sürekli gelisim sistemlerine sahip olmalidir. Bu iki nokta da günümüz TTR egitiminde ihmal edilmektedir. Ayrica siklikla müfredatlar TTR hakkinda bilgisi ve özürlülerle etkilesimi az olan kisiler tarafindan düzenlenmektedir. Bu sebeple dersler özürlülerin ihtiyaçlarinin ne olmasi gerektigi üzerine kurulmaktadir.

Üçüncü olarak, egitim genellikle disaridan ya da tepeden getirilen bilgi ve teknolojinin bir paylasimi olarak görülmektedir. Bunun yerine egitim insanlarin kendi anlayislarini gelistirdikleri ve kendi çözümlerini bulduklari bir süreç olarak görülmelidir. Bu daha kabul gören ders ve konusmalar yerine tartisma, problem çözümü ve proje çalismalari gibi “ögrenme-merkezli” egitim yöntemleriyle kolaylastirilmalidir.

Profesyonellerin Egitimi

Önce profesyoneller seçilir, çünkü degisimin en fazla ihtiyaç duyuldugu yer burasidir. Bu grup su anda özürlü insanlarla yakindan ilgili olan ve ödeme yapilan çalisanlardan olusmaktadir. Genellikle saglik, sosyal refah ve egitim sektörlerinde ise alinirlar. Ayni zamanda terapistlerin, sosyal çalismacilarin ve okul ögretmenlerinin olusturdugu gönüllü organizasyonlar da vardir.

Birincisi, programi baslatanlar, ögretmen ve idarecilere duyulan acil gerekli ihtiyaci karsilamak için kisa kurslarin verilmesidir.

Ikincisi, terapistler ve ögretmenler için sürdürülen egitim programinin temel müfredatini belirlemektir. Kurslar verilmeye baslandiginda yeni kurs tarzlarinin göz önünde bulundurulmasi gerekir. Profesyonellerin yetistirilmesinde kalicilik - özellikle orta sinif çalisanlarin üretimine dayali uzun dönem ihtiyaçlarinin karsilanmasi için- gereksinimi duyulmaktadir. Son iki yildir Sri Lanka Kelaniya Üniversitesi Tip Fakültesi Özürlülük Çalismalari Ünitesi, Sri Lanka'li ve uluslararasi katilimcilardan olusan iki ögrenci grubuna kisa kurslar uygulamistir. Bu iki tip kursun bazi yönleri asagida verilmistir.

Uluslararasi Kurslar

Bu kurslar alti hafta boyunca tüm gün sürmekte ve katilimcilar TTR' de çalisan ya da yakin gelecekte çalismayi düsünen profesyonel çalisanlardir (yöneticiler dahil). Kurslar, Birlesmis Milletler (BM) ve uluslararasi yardim kuruluslarinin iki tarafli bagislarindan elde edilen sponsorluklarla desteklenmistir.

Kursun Hedefleri

Kurs, katilimcilarin ögretme ve yönetimsel yeteneklerini arttirmayi amaçlamaktadir. Kurslar bu genel hedefi basarmak için ayrintili bir sekilde katilimcilarin gerekli tutumlarini, bilgi ve becerilerini gelistirmeyi amaçlamaktadir. Bu sayede katilimcilar sunlari yapabilecek konuma geleceklerdir:

*Özürlü ve onlarin ailelerinin ihtiyaçlarina duyarlilikla karsilik vermek ve onlarin yeteneklerini gelistirmek.

*Topluluklarin kendi programlarini planlama, yürütme ve denetlemede onlara yardimci olup desteklemek.

*Toplumun yapisi, aktiviteleri, kaynaklari ve destek sistemlerini analiz etmek ve onlarin koordineli kullanimini saglayip gelistirmek.

*Asamali yöre/bölge programi gelisimi için detayli plan yapmak.

*Disiplinler arasi gruplari etkilesimli kilmak ve isbirligi saglamak.

Kursun Içerigi

Her kurs günü 45 dakika süren yedi dersten olusmaktadir. Kurs içerigi su modellere ayrilabilir:

1. Özürlülük kavrami ve özürlülerin durumu (34 ders)

2. Toplumsal kalkinma ve destek sistemleri (22 ders)

3. Rehabilitasyon programi gelisimi (86 ders)

4. Alan çalisma ve analizi (50 ders)

5. Yetiskin ögretimi ve egitimi (20 ders)

6. Gerekli teknik yardimlar (20 ders)

7. Kurs açilis ve kapanisi, tanitimlar, katilimcilarin egitimlerinin degerlendirilmesi, kurs degerlendirmesi (20 ders).

Diger ülkelerde oldugu gibi Sri Lanka'da da diger ülkelerden gelen kaynak insanlar seçilmistir. Ögrenme-merkezli katilimci ögretim, mümkün oldugunca kullanilmaktadir. Dersler sürerken, ders/model hakkinda katilimcilar tarafindan bir degerlendirme yapilmaktadir. Genel bir bakis açisi yaratmasi için kurs sonu degerlendirme ve kurs bitiminden 18 ay sonra gerçeklesen genel bir degerlendirme yapilmaktadir.

Ulusal Kurslar

Birçok yardim kurulusu küçük ve izole TTR projelerini yürütürken, Sri Lanka'daki Ulusal Program, Saglik ve Toplumsal Kalkinma Bakanligi'nin sorumlulugundadir. Ulusal seviyede tüm sektörler, özürlülere mümkün firsatlar sunmak ve ulastirmak için sektörler arasi ulusal bir yapida bir araya gelmislerdir. Bu yapi Saglik, Sosyal Hizmetler, Egitim ve Çalisma Bakanliklarinin temsilcileri gibi BM temsilcilerini de kapsamaktadir. Bu yöntemde var olan personel ve altyapi her sektörün kendi personelinden olusur ve her sektör kendi personelinin ödemesini gerçeklestirir. Sri Lanka'daki TTR stratejisinde, bölgesel seviyede profesyonel destek topluluklara mümkün hale getirilmistir. Bu diger ülkelere kiyasla en sinirsal idare seviyesidir. Her bölgede topluluklara istedikleri kadar teknik destek verilir ve genel program destegini saglamak için “çekirdek bir takim” egitilir. Bölgesel Çekirdek Takim bir sosyal çalismaci, bir terapist ve her bölgenin ayrica seçtigi diger bir üyeden olusur. Üçüncü üye genellikle toplumsal ve kirsal kalkinma memurlari, yerel STÖ (Sivil Toplum Örgütleri) çalisanlari ve planlama memurlari olmaktadir. Takimlarin tüm üyeleri çesitlilik gösteren ve kendi alanlarinda sahip oldugu pratik tecrübenin yaninda temel bir profesyonel egitime sahiptir. Üyeler, TTR görevlerini sürdürmekte olduklari islerine dahil ederler.

Bu strateji ülkenin 260 bölgesinin 20'sinde baslatilmistir. Tüm egitim çalismalari Saglik, Sosyal Hizmetler, Egitim ve Çalisma Bakanliklarinin temsilcilerin olusturdugu sektörler arasi merkezi bir yapi sayesinde koordine edilmektedir. Özürlülük Çalismalari Ünitesi, Ulusal TTR programi için teknik bir kaynak gibi hareket etmekte ve çekirdek takim üyelerinin egitimini saglamaktadir. Sunu da eklemek gerekir, ünitenin “TTR'deki Ortaklik Programi” özürlü organizasyonlari ve özürlülükle ilgili diger organizasyonlarin kapasitesini güçlendirmek ve bunlarin TTR'ye aktif katilimini saglamanin yollarini aramaktadir. Ancak okul ögretmenleri, meslek egitmenleri ve TTR ögretmenlerinin egitimi baska enstitüler tarafindan üstlenilmistir ve bu çalismada bunlara deginilmeyecektir. Ayrica yerel idari memurlarin da TTR' de seminer ve çalisma gruplari vardir.

Kursun Hedefleri

Kursun öncelikli hedefi, bölgesel çekirdek takimi üyelerinin gerçeklestirecegi görevler için katilimcilari hazirlamaktir. Bunlar:

1. TTR Bölgesel Yönetim Komitesi üyeleri olarak etkili bir sekilde çalismak.

2. Toplumda sosyal hareketliligin saglanmasi.

a)Programlarin sürdürülmesinde sorumluluk almak için her toplulugun halk rehabilitasyon komitesi kurmasi amaçlanir.

b)Programin yürütülmesi için topluluk rehabilitasyon komitesi gönüllülerinin seçmesi amaciyla topluluklarin sosyal aktariminin yürütülmesi amaçlanir.

3. En az iki hafta süren, gönüllüler için egitim kursunu organize edip baslatmak ve gerekli oldugunda diger topluluk üye/liderlerini kabul etmek (Ulusal Kilavuz, Özürlülerin Halk Içinde Egitim Kilavuzu halk egitimi için bir araç olarak kullanilmistir. Bu da WHO kilavuzundan benimsenmistir) (Helander et al.1989).

4. Daha pratik bir egitim, sorunlari çözmeye yardimci olmak ve süreci denetlemek için gönüllülerle birlikte düzenli ev ziyaretlerinde bulunmak.

5. Destek ve denetim amaciyla halk rehabilitasyon komiteleriyle düzenli bir sekilde toplanmak.

6. Veri toplamak, kayit tutmak ve bölgesel yönetim komitesine rapor sunmak.

7. Egitim memurlariyla iletisim kurmak ve okula gidemeyen çocuklara egitim olanaklari saglamak için Halk Rehabilitasyon komitelerine yardimda bulunmak.

8. Çalisma memurlari ve Ulusal Gençlik Hizmet Konseyi (UGHK) memurlariyla iletisim kurmak, mesleki egitim ve is bulma konusunda ihtiyaç duyan genç ve yetiskinlere yardimci olmak.

9. Tibbi müdahaleye ihtiyaç duyanlarin tibbi saglik memuru ya da diger saglik servislerine havalelerini takip edip, havalelerin gerçeklestiginden emin olmak.

Kursun Içerigi

Kurs üç model üzerine kurulmustur.

Model I-Program Temeli

*Özürlülerin genel durumu

*Özürlülük ve özürlülere karsi olan tutum

*Özürlülük kavrami

*TTR kavrami ve yaklasimlari

*Ulusal strateji ve katilimcilarin rolü

Model II-Teknoloji

*Görme zorlugu çekenlerin rehabilitasyonu

*Hareket etmekte güçlük çekenlerin rehabilitasyonu

*Duyma ve/veya konusmada güçlük çekenlerin rehabilitasyonu

*Ögrenme zorlugu (zihinsel gerilik) çekenlerin rehabilitasyonu

*Anormal davranislarda bulunan (akli rahatsizligi) yetiskinlerin rehabilitasyonu *Nöbetleri olan (sara) insanlarin rehabilitasyonu

*Birden çok özrü bulunan insanlarin rehabilitasyonu

*Özürlü bebeklerin emzirilerek beslenmesi programlari

*Özürlü çocuklar için erken teshis programlari

*Sosyallesme firsatlari

*Psiko-sosyal ihtiyaçlar

Model III-Programin Yürütülmesi

*Birey aile ve topluluklar arasi etkilesim (kisiler arasi yetenekler)

*Sosyal aktarim için stratejiler

*Ihtiyaç tespiti, siniflandirmasi ve degerlendirmesi, bireyler için rehabilitasyon planlamasi

*Egitim sistemi ve Egitim Bakanliginin rolü

*Genç ve yetiskinler için gelir saglanmasi ve Sosyal Hizmetler Bölümü, Çalisma Bakanligi ve Ulusal Gençlik Hizmet Konseyinin rolü

*Tibbi ihtiyaçlari karsilamak ve Saglik Bakanliginin rolü

*Hükümet ve özel sektörlerle koordinasyon

*Bilgi toplanmasi, kayit tutulmasi, rapor ve denetleme

*Kaynak analizi ve yararlanisi

*Gönüllülerin seçilmesi ve egitilmesi

*Bölgesel program planlamasi

Kursun Sonuçlari

TOPLULUKLARI EGITMEK – SOSYAL AKTARIM

Daha genis halk yiginlarinin da ayrica TTR konusunda egitime ihtiyaci vardir. Topluluklarla ilgili egitimin hedefi, onlarin TTR' de aktif katilimini saglamaktir. Sosyal aktarim, Bölgesel Çekirdek Takiminin program gelisiminin sürekli bileseni olup, resmi olmayan egitim metotlarinin kullanmasiyla gerçeklestirilmektedir. Her topluluk, nüfuz sahibi insanin nasil seçilecegini ögrenirler. Kullanilan yöntemlerin biri teke tek durumlarda ya da küçük gruplarda resmi ve gayri resmi liderlerle görüsmeler düzenlemektir. Sonra da onlarin topluluktaki geleneksel baglarini kullanarak halkin geri kalanina ulasmaktir. Diger yöntem ise, halkin toplantilara katilimini saglayarak bu sayede halk üyeleriyle dogrudan görüsmektir. Egitim ve sosyal aktarimi, toplum liderleriyle üyeler arasinda bir görüsme süreci olarak görülmektedir. Bu da özürlülerin hayatini iyilestirmede sorumluluk üstlenecek olan halkin “Halk Rehabilitasyonu Komitesini” kurmalarina öncü olacaktir. Su da görülmüstür ki, komitelerin programi yürütülmesi ve kaliciligini saglamasinin yani sira, halkin programin onlara ait oldugunu kesinlestirmesi açisindan hayati derecede önemlidir. Görüsme sayesinde gerçeklesen egitim süreci genelde su yönleri barindirmaktadir:

*TTR Programi, halkin rolünün anlami ve sorumluluklari hakkinda bilgi.

*Özürlülük ve ona sebep olan etkenlerin dogurdugu sorunlar hakkinda bilinç.

*Özürlü toplum bireylerinin ihtiyaçlari ve onlarin hayat kalitesini yükseltecek temennileri hakkinda bilinç.

*Programi gelistirmek için halkin kaynaklari nasil, ne ölçüde kullanacagi bilinci. *Özürlü bireylerin özel ihtiyaçlarini karsilamak için bilgi ve teknolojilerin yararlanilabilirligi.

*Halkin saglayamayacagi hizmet ve müdahalelerden yararlanilmasi için diger seviyelerden uygun destek ve yardim.

*Diger programlarin basari ve kisitlamalara yol açacak etkenlerinin örnekleri.

*Sorulara yanitlar.

Bizim deneyimimizde, halk katilimini saglamak için bilgi dagilimi TTR programlarinin sürekli bir parçasi olmalidir.

TOPLULUK ÇALISANLARININ EGITIMI

Sri Lanka'da her topluluk, kendi halk TTR çalisanlarini seçer ve onlar da gönüllü olarak çalisir. Su siralar bu rolde orta yas grubunun payi artsa da çogunlukla çalisanlar gençlerdir. Birçogu 12. sinif mezunu olmasina ragmen minimum egitim düzeyi genellikle 10. siniftir. Bu topluluk çalisanlari çogunlukla halk organizasyonlarinin üyesi olup TTR' nin de içinde bulundugu kalkinma aktivitelerini gelistirmektedirler. Bunlar kadin programlari, yoksullukla mücadele ve saglik gelisiminden olusmaktadir.

Kursun Uzunlugu

Tanitici kurs en az 14 gündür ve ondan sonra da sürekli periyotlarla alan egitimi izlenir. Topluluk çalisanlarinin egitimi, Bölgesel Çekirdek Takim sorumlulugundadir ve onlarin egitimi düzenli ev ziyaretleri sirasinda da devam eder.

Kursun Hedefleri

Kursun hedefleri, topluluk çalisanlarinin yerine getirecegi görevler tarafindan tanimlanmaktadir. Sunlari yapabilmeleri gereklidir:

-Halki rehabilitasyon programina çekmek.

-Özürlülerin yerlerini belirlemek ve varsa rehabilitasyon ihtiyaçlarini tespit etmek.

-Birey ve ailesiyle görüsmeler yaparak özürlü her bireye bir “egitmen” bulmak ve TTR kilavuzunu bir yardimci olarak kullanarak belirlenmis gereksinimleri karsilamak için müdahaleler planlamak.

-Ihtiyaçlar karsilana kadar birey ve aile üyelerini rehabilitasyon sürecine devam etmeleri için rehberlik yapmak, desteklemek ve harekete geçirmek.

-Sorunlari ve kisitlamalari belirlemek ve bunlari orta kademe TTR destek çalisanlari gibi hareket eden bölgesel çekirdek takimiyla görüsmek.

-Çocuklari okula göndermek için okul ögretmenleriyle isbirligi için yollar aramak ve problemleri halk rehabilitasyon komitesine bildirmek.

-Halk rehabilitasyon komitesiyle görüsmeler yaparak gençler ve yetiskinler için gelir kaynagi bulmak.

-Tibbi müdahaleye ihtiyaci olan bireyleri saglik çalisanlarina yönlendirmek. -Gelismeyi degerlendirmek, kayit tutmak, halk rehabilitasyon komitesi ve bölgesel çekirdek takimina rapor vermek.

-Programi kendi toplumlarinda sürdürmek.

Özürlülerin Halk Içinde Egitim Kilavuzu (WHO, 1983) durumumuza uygun olup, topluluk çalisanlari tarafindan temel bir araç olarak kullanilmaktadir.

Kursun Içerigi

Tanitici Egitim Kursunun içerigi asagida verilmistir. Alan egitimi, acil ihtiyaçlari karsilamak ve zayif yöreleri güçlendirmek için kullanilmaktadir. Topluluk çalisanlari için daha ileri kurslar ihtiyaca göre sürdürülmektedir.

1.Rehabilitasyona giris: (özürlü insanlarin durumu ve halkin özürlülükle, özürlülere karsi tutumu, özürlülük kavrami ve rehabilitasyon ihtiyaçlari, TTR'nin amaçlari, bilesenleri ve yöntemleri, topluluk çalisanlarinin rolü).

2.Insanlarin sahip olduklari farkli özürlere karsi, yaygin olan rehabilitasyon yöntemleri: (sosyal etkilesim, gelir kazanimi, günlük aktiviteler, okul, erken teshis, anne sütü tavsiyesi).

3.Görme zorlugu çeken insanlarin özel ihtiyaçlarini karsilamak: (bireylerin karsilastigi olasi problemler, birey ve ailelere egitim, müdahaleler, kendi kendine bakim, uyum ve hareketlilik hakkinda bilgi).

4.Konusma ve/veya duymada güçlük çekenlerin özel ihtiyaçlarini karsilamak (iletisim, iletisim problemleri, imkanlar hakkinda bilgi, iletisim egitimi teknikleri).

5.Hareket etmekte güçlük çekenlerin özel ihtiyaçlarini karsilamak (olasi problemler ve imkanlar hakkinda bilgi, basit gerekli yardim ve ekipmanlari da öngören günlük aktivite ve hareketlilik için egitim teknikleri, biçimsel bozukluklari önlemenin yöntemleri).

6.Anormal davranis gösteren insanlarin özel ihtiyaçlarini karsilamak (akil rahatsizliklardan dogan özürlülük): (davranis bozukluklari ve ailelere bununla nasil basa çikabilecekleri konusunda tavsiye, günlük aktiviteleri yeniden yapilandirma, yönlendirme ve tedavinin önemi).

7.Nöbetleri olanlarin özel ihtiyaçlarini karsilamak: (özürlülük hakkinda bilgi ve ailelere bununla nasil basa çikacaklarina dair tavsiyede bulunmak, yönlendirilmenin ve tedavinin önemi).

8.Ögrenme zorlugu (zihinsel gerilikten kaynaklanan) çeken insanlarin özel ihtiyaçlarini karsilamak : (olasi problemler ve ailelerin bunlarla nasil bas edebilecegine dair bilgi, çocuklar ve yetiskinler için egitim teknikleri).

9.TTR programini baslatmak: (halkin rolü ve sorumlulugu ve onlarin nasil buna dahil edilecegi, özürlülerin rolü ve onlarin nasil katilacagi).

10.Özürlülerin halk içinde egitimi - Ulusal Kilavuzu'nun nasil kullanilacagi ve bir araç olarak programi nasil yürütecegi- : (Kilavuzu ve kilavuzun nasil kullanilacagini tanitmak, ev sakinlerini ziyaret etmek, özürlü bireylerin yerlerini belirlemek, rehabilitasyon ihtiyaçlarini ortaya çikarmak, egitim malzemesini seçmek, her birey ve aileyle rehabilitasyon programini planlamak ve yürütmek, kayit tutmak, rapor vermek ve havaleleri gerçeklestirmek, halkin TTR programini nasil devam ettirmesi gerektigi ve özürlülügün engellenmesinin önemi) .

AILELER VE ÖZÜRLÜ BIREYLER IÇIN EGITIM

Yukarida bahsedilen egitim yaklasimlarinin tümünün öncelikli bir hedefi vardir: Güçlendirilmeye ihtiyaç duyulan olumlu iliskiler, halkla aralarindaki etkilesimi gelistirecek bilgi ve beceriler, kendilerini yeterli kilmak için özürlü birey ve ailelerine

ulasilmasi. Iste tam bu noktada TTR programi gelisimi açikça baslar. Özürlü bireyler ve aile üyeleri evlerinde oturmakta ve egitilmis topluluk çalisanlari onlarin ihtiyaçlarini seslendirip onlara yardim etmektedirler.

Topluluk çalisanlari sahip olduklari bilgi ve becerileri paylasirlar bunlari birey aile ve halkla çalisirken kisilerin ihtiyaçlarini karsilamak için kullanirlar. Evde ya da halk seviyesinde gerçeklestirilemeyen ihtiyaçlar Bölgesel Çekirdek Takimina yönlendirilir. Tibbi ihtiyaçlar bölgesel saglik memuruna yönlendirilir.

SONUÇLAR

Bu çalismada, TTR stratejisinin basarisinin altinda anahtar rol oynayan özürlüler ve aileleri, toplum liderleri ve üyeleri, topluluk çalisanlari, profesyoneller ve yöneticilere sunulacak kaliteli egitimin önemi vurgulanmaktadir. Sri Lanka'nin TTR programi son 13 yildir devam etmekte ancak hala erken asamalarinda oldugu kabul edilmektedir. TTR, halk katiliminin ve ülkenin her idari yönetim seviyesinde destekleyici girdilerin temel alindigi çok sektörlü bir yaklasim seklinde gelisimini sürdürmektedir. Su andaki en büyük zayifligi ise özürlü organizasyonlarinin kisitli katilimidir. Egitim girdileri arttikça bir öncelik olarak görülecektir. Bu örgüt tamamen hükümet disi bir programi yürütse de, PROJIMO'nun ( Program of Rehabilitation Organized by Disabled Youth of Western Mexico ) özürlü takim üyeleri de gönüllü bir sekilde hükümetin girisimlerine ortak olmuslardir. Ancak onlar kendi programlarinin kontrolü ve kendi özgürlüklerine derin bir deger vermektedirler.

ÖZÜRLÜ PERSONELLI PROGRAMLAR

Bir Toplum Temelli Rehabilitasyon programinin niçin yerel özürlüler tarafindan kurulup isletilecegine dair birçok neden vardir.

1. Kendilerinde bir bozukluk oldugundan özürlü çalisanlar diger özürlülerin ihtiyaç ve hislerine karsi daha duyarli olmaktadir ve onlara daha esit yaklasmaktadir.

2. Bu esitlik kavramindan ötürü özürlü birey çalisanlari, rehabilitasyona gelenlere daha çok problem çözme sürecinde yardimci olmaktadir. Bu özürlünün - çocuklarin bile - kendi ihtiyaçlarini degerlendirmede ve hangi terapinin veya yardimci ekipmanin etkili olacagini bulmasinda önemli bir rol oynamasina izin vermektedir. Böylece , özürlü insanlar rehabilitasyon nesnesi yerine öznesi olmaktadir.

3. Çalisanlarin kendi özürlerinden kazandiklari anlayis sayesinde onlarin sagladiklari rehabilitasyon, terapi ve yardimlar gerçek ihtiyaçlari karsilamada daha yeterli olmaktadir. Sunu isaret etmeliyim ki, Birlesik Devletler ve Avrupa'daki tekerlekli sandalye, protez ve ortopedik aygitlarin dizaynlarindaki gerçek buluslar onlara saglanan ekipmandan memnun olmayan tekerlekli sandalye kullanicilari, bir uzvunu yitirmis insanlar ve destek kullanan insanlar tarafindan gerçeklestirilmistir ve gereksinim duyulan gelismeler için de mücadeleye girismislerdir.

4. Belki de en önemlisi özürlü lider ve zanaatkarlarin özürlü çocuk ve ailelerine sundugu rol modelidir. Meksika'da, dünyanin bir çok yerinde oldugu gibi, birçok ebeveyn özürlü çocuklarini derinden sevmektedir. Ancak çocuklarini asiri korumakta, onlar için her seyi yapip kendi baslarina bir sey yapmalarina izin vermemektedirler. Bazen de diger çocuklarla oynamalarina ya da okula gitmelerine izin vermedikleri de görülebilmektedir. Açikçasi onlarin çaresiz ve bagimli olmalari beklenmektedir. Böyle bir aile, PROJIMO gibi bir programi gördügünde bu tutumlar tersine çevrilmektedir. Onlar, köylüleri tekerlekli sandalyeleri ve koltuk degneklerinde programi yürütürken, saglik ve hastabakicilik hizmetlerini saglarken, genis alana yayilmis hizmetlerini gerçeklestirirken, hayatlarini kazanirken, ailelerini kalkindirirken, yasamdan zevk alirken ve digerlerine saglikli insanlardan daha fazla yardim ederken görüyorlar. Bu hem ebeveynlere hem de çocuklara nelerin mümkün olabilecegine dair yeni bir mantik kazandiriyor. Iste bu da rehabilitasyonun – ya da mümkün kilinabilirligin - ilk büyük adimi ve sonuç olarak da yetki iradesidir.

5. Liderler ve üstün yetenekli teknisyenler olarak özürlülerin kisitli resmi egitime sahip olmasi “rehabilitasyon” sürecindeki iki yönlü sir perdesini ortadan kaldirmaktadir. Ilk olarak su görülmektedir ki, birinci elden tecrübe ve kisisel baglilik bazen yillarin ezbere egitimi ve resmi diplomalardan daha agir basabilir. Ikinci olarak özürlü insanlari - hem saglayan hem de yararlananlar- pasif alici rolünden kurtarip rehabilitasyon sürecinde aktif katilimcilara dönüstürmektedir. Bu sebepten yeterli özürlü rehabilitasyon çalisaninin olusturdugu örnek, sadece özürlü çocuk ve ailesine degil ayni zamanda topluma yeni daha açik ve özgürlükçü bir bakis açisi kazandirmaktadir. Bu genelde tavirlarini degistirilmesi çok zor olan - özürlü olmayan- rehabilitasyon profesyonellerini de kapsamaktadir.

6. Sonuçta, rehabilitasyon ve özürlülük haklari alanlarinda elden ele dagitilan yetenek egitimi ve özürlü insanlara sunulan liderlik firsatlari, özürlerinin halk sagligi çalismasinda seçkin bir nitelik tasiyacagi is imkanlari sunmaktadir. Umarim, planlamaci ve yöneticilerin özürlülügün olumlu yanlarini taniyacagi ve - diger nitelikler esit olmak üzere - onlarin özellikle özürlü insanlari ilgilendiren islerde meslek egitimi ve liderlik rollerinde özürlü adaylari tercih edecegi günler yakinda gelecektir.

ÖZÜRLÜ HAKLARI

Ben suna inaniyorum ki, özürlülerin mutlulugunu çabalayan organizasyon ve aktivitelerde özürlü bireyin basrolü oynama hakki vardir. Bu baglamda, özürlü haklarini kadin haklariyla karsilastirmaliyiz. Çogumuz kendini kadin meselelerine adamis bir organizasyonun erkekler tarafindan yönetilmesi ve personelinin erkekler tarafindan olusmasini bugün mantiksiz bulmaktadir. Yine de söz özürlülüge gelince, bizim bilincimiz hâla az gelismis bir durumdadir. Çogu ülkede özellikle rehabilitasyon merkezleri ve programlarinin olusturuldugu özürlü organizasyonlari hâla temelde özürlü olmayan kisiler tarafindan yönlendirilmektedir. Çogu ülkedeki kadinlar simdi kendi sorunlarini temsil eden kurumlarin liderlik haklarini talep etmektedir. Zaman, her taraftaki özürlülerin benzer taleplerde bulunmasi, planlamaci ve yöneticilik için gerekli firsatlari, tesvik ve uygun beceri egitimlerini saglamanin zamanidir. Bunlarin en acil olani ise, özürlü olmayan profesyonellerin onlarin kendi kontrollerini saglamalari için özürlü haklarini tanimalari ve bu nedenle kibar bir sekilde profesyoneller olarak artik tepede olmayacaklari bir rolün öngördügü sekilde bir kenara çekilmeleridir.

ÖZÜRLÜ INSANLARIN ROLLERININ GÜÇLENDIRILMESI

Yapilacak hâla çok sey bulunmaktadir. Asagida Toplum Temelli Rehabilitasyonda özürlü kisilerin rolü ve liderligini güçlendirmek için özürlü organizasyonlari, mali kuruluslar ve karar alicilarin izledikleri politika ve yaklasimlarla gerçeklestirilen bir takim degisiklikleri siralanmaktadir.

1.Özürlü ve Özürlü Aileleri Organizasyonlari

Rehabilitasyon hizmetlerinde demokratik ve potansiyel olarak özgürlükçü bir yeniden yapilandirma yakalamak adina, TTR sürecinin tüm asamalarinda özürlü insanlarin organize hale gelip tam katilim ve liderlik için baskida bulunmalari gerekir. Kuzeydeki sanayilesmis ülkelerde son 15 ila 20 yil boyunca özürlü insanlar firsat ve daha esit haklar bakimindan tatmin edici ilerlemeler saglamislardir. Ancak halkin tutumu ve yasamadaki degisiklikler uzun mücadeleler ve özürlü insanlarin kendilerinin organize kararliligi ve talebi sonucunda gerçeklesmistir. Bugün güneyin daha fakir ülkelerinde, özürlü insanlar daha yeni organize olmaya basliyorlar. Moritanya'da Tambo Camara'nin liderliginde böyle organizasyonlar özürlüler tarafindan saglanan güçlü girdilerle, TTR programini baslatmada anahtar rol oynamistir. Böyle tabandan yukari olan yaklasimlarin tesvik edilip desteklenmesi önemlidir.

2.Amaçlarin Yeniden Tanimlanmasi

Bizim su andaki rehabilitasyon çabalarimiz ne kadar önemli olsa da hâla kovadaki tek bir damla gibidir. Bugünün dünyasindaki yapisal siddet, özürlülükle basa çikilmasindan daha hizli bir sekilde özürlülük üretmektedir. Artan yoksulluk, yetersiz beslenme, issizlik, evsizlik, baski ve insan haklari ihlali gibi toplumsal zorlayici nedenlerle karsi karsiya kalip onlari degistirene kadar milyonlarca özürlünün temel ihtiyaçlari karsilanamayacaktir. Bu yüzden herhangi bir rehabilitasyon veya kalkinma çabasinin uzun vadedeki degeri, onlarin marjinal gruplari nasil yetkili kilacagi ve bizi ne kadar daha adil, daha demokratik bir sosyal yapiya yaklastiracagi ile ölçülmelidir.

3.Tepeden Inme Yaklasimdan Tabandan Tavana Rehabilitasyona Dogru Hizmetleri Yeniden Yapilandirmasi

Çok siklikla “toplum temelli rehabilitasyon” pratikte, halkin kendinin temelini kurdugu, planladigi ve yönettigi bir programdan çok zayif ülkelere yapilan yardimlardir. Özürlüler ve aile üyelerinin ön sinif çalisanlari olmalari, orta kademe rehabilitasyon çalisanlarinin denetleyici yerine isleri kolaylastirici ve destekleyici olmalari ve profesyonellerin tepeden asagida olmasi için beceri piramidinin ters çevrilmesi gerekmektedir. Rehabilitasyon çalisanlarini seçerken (tüm seviyeler ama özellikle halk seviyesinde) özürlülük anahtar bir nitelik olarak aranmalidir. Diger niteliklerle ya esit tutulmali ya da buna biraz daha fazla agirlik verilmelidir. Böyle makamlar için aktif bir sekilde özürlü adaylar aramali ve onlar tesvik edilmelidir. Zayif veya daha az nitelikli olduklari alanlarda özürlü kisilere özel ve ek egitimler saglanmalidir (organizasyon ve yöneticilik becerileri dahil).

4. Profesyonelleri Yeniden Egitmek

Profesyonellerin özürlü kisilerin gelisme potansiyelini görüp buna katkida bulunmalari gerekir. Ayrica özürlülerin ihtiyaçlarini çözerken özürlüleri bir ortak gibi görmeleri ve rehabilitasyon hizmetlerinin planlama, idare, dagilim ve degerlendirmesinde özürlülerin katilimini ve liderligini tesvik etmeleri gerekir.

5.TTR Girisimlerini Baslatma ve Sürdürmede Özürlü Organizasyonlarinin Aktif Katilimini Desteklemek ve Tesvik Etmek

Kurum ve organizasyonlari özürlüler tarafindan kurulan ya da yürütülen TTR programlarina ayricalikli bütçe saglamali veya teknik ve karar verici makamlari da kapsayan tüm kademelerde belli bir özürlü kadrosuyla çalisan programlara öncelik verilmelidir. Programlarin böyle mevkilere gelecek özürlüleri yetistirecek plan ve zaman çizelgelerini içermeleri gerekir.

6.Küçük Topluluk Merkezleri Kurmak

Burada özürlüler ve aile üyeleri bir araya gelip bilgi alisverisinde bulunabilir, birbirlerine yardim ve tavsiyede bulunabilirler. Örnegin, yillardir zihinsel sorunlu çocuguna bakmis ve onun bakiminda bir çok yetenek ve yöntem ögrenmis anne yeni dogmus böyle bir bebegin annesine degerli tavsiyeler sunabilir. Standart TTR yaklasimi kendini ev ziyaretlerine adamis olup özürlüler ve aileleri arasindaki bilgi paylasimini gelistirmeye yetecek pek bir sey genelde yapilamamaktadir. Küçük bir topluluk merkezi olusturmak, özellikle özürlü ve/veya ailelerinin kendileri tarafindan yürütüldügünde bu süreci kolaylastirabilir.

7.TTR Tarafindan Saglanan Yönlendirme ve Teknik Hizmetlerin Halka Yakinlastirilmasi Konusundaki Çalismalar

Birçok TTR programinda genis ve genelde köprüsüz olan bu aralik en temel merkez tabanli TTR hizmetleriyle, uzaktaki kentsel yönlendirme hizmetlerini birbirinden ayirir. Sonuç; çok sayida özürlünün ihtiyaci olan rehabilitasyon ve teknik yardim olmaksizin hayatini sürdürmesidir. Bu sorunu çözmek için destek üretimi, protez, tekerlekli sandalye yapimi, daha ileri klinik degerlendirmeler, görme ve duyma testleri, kasici bölgelerin cerrahi olmayan yöntemlerle düzeltilmeleri ve/veya çesitli yetenek egitimleri gibi aktiviteler yukarida bahsedilen topluluk merkezlerinde yapilabilir. Daha üstün beceri gerektiren bu rehabilitasyon hizmetlerini yerine getirmek için yerel özürlü, özel tasarlanmis kurslarda yetistirilebilir. Burada çalisanlara az da olsa diger orta yetenekli çalisanlarin kazanciyla orantili bir sekilde adil ücretler verilir. Bu ücretler, uzaktaki pahali sehir rehabilitasyon merkezlerine yolladiklari havalelerden biriktirilecek paralarla karsilanabilir. Havale ve teknik hizmetlerin merkezlerden böyle kopmasi uzun vadede daha ekonomik olup muhtemelen asiri ihtiyaç duyulan, daha uygun hizmet ve cihazlarin arz edilmesini saglayacaktir. Ayni zamanda genç özürlülere anlamli da bir is imkani da sunmaktadir.

8.Merkeziyetçi Olmayan ve Esitlikçi Özürlü Organizasyonlarini Tesvik Etmek

Son 20 yilda özürlülerin haklari ve refahina dair iki heyecan verici ve potansiyel olarak özgürlükçü gelisme olmustur. Ilk olarak Bagimsiz Yasam Hareketiyle birlikte özürlülerce yürütülen organizasyonlar ve ikinci olarak da Toplum Temelli Rehabilitasyon Hareketidir. Her birinin kendince güçlü ve zayif yanlari vardir.

*Özürlü Organizasyonlari ve Bagimsiz Yasam Hareketinin gücü, bunlarin tamamen halktan aktif bir sekilde saygi ve esit firsatlar talep eden özürlüler tarafindan yürütülüp kontrol edilmesidir. Zayifliklari ise kuzeyde oldugu gibi güneyde de üyeliginin ve gündeminin kent temelli ve orta sinifa ait olmasidir. En fakir ve en uç özürlü gruplarin çogu bölüme dahil edilmezler.

*TTR Hareketinin gücü ise, odaginin en fakir ve en dezavantajli özürlülerden olusmasi ve TTR'nin onlarin köylerine ve hatta evlerine kadar ulasmasidir. Zayifligi ise özürlü bireylerin rehabilitasyon sürecinde aktif liderler yerine genellikle pasif alicilar olmasidir. Özürlü organizasyonlari ve toplum temelli rehabilitasyon programi arasinda daha iyi bir isbirligi, bu önemli girisimi yaklasim açisindan daha yetkili, mali açidan ise daha esitlikçi olmasina yardimci olabilir. Birkaç ülkede TTR programlari özürlü organizasyonlari tarafindan baslatilmistir. Diger ülkelerde TTR girisimleri özürlülerin organize olmalarini ve birlikte hareket etmelerine yardimci olmaktadir. Hangi yoldan olursa olsun, özürlülerin TTR programlarinda daha aktif ve önder bir rol üstlenmeleri gerekir.

MEKSIKA

PROJIMO Program of Rehabilitation Organized by Disabled Youth of Western Mexico

(Bati Mexico Genç Özürlüler Rehabilitasyon Organizasyon Programi)

Bati Mexico'nun daglarinda 1000 kisinin yasadigi Ajoya köyünde küçük toplumsal yönlendirme programi olarak baslamistir. Program, 1981 yilindan beri özürlülerin hayatini kolaylastirmak ve onlara danismanlik hizmeti vermeyi amaçlamaktadir.

Projimo nun Diger bazi TTR programindan Farklari

*Projimo'nun baslatilmasi, organizasyonu ve yürütülmesi özürlü köylüler tarafindan yapilmaktadir.

*Koruyucu saglik programi gelistirilmistir.

*TTR merkezinde özürlü insanlarin ve aile üyelerinin özelliklerinin neler oldugu, cihaz yardimi ve diger yardim tekniklerinin nasil verilecegi ögretilmektedir.

*Özürlülere yapilan cihaz yardimlari ve hizmetler, rehabilitasyon profesyonelleri, usta teknikerler tarafindan ve gönüllülerce usta - çirak iliskileri içinde özürlülere ögretilmektedir(Uzmanlar tarafindan, hizmet saglamak yerine özürlülere beceri kazanmalari ögretilmektedir).

*TTR programlari beklentilerin ötesinde ve kaliteli gelismistir.Çünkü Projimo çalisanlari yogun çalisma yillarinda degismelere meydan okuyarak özürlülük için farkli alanlarda olaganüstü liderler olusturmustur. Gerçekten, özürlü bireyler için onlarin özelliklerine uygun özel etkili cihazlar ve yardimlar kentlerdeki rehabilitasyon merkezlerinde satilanlarin çok altinda bir fiyata olusturulmustur.

BANGLADES

KAYNAKLARIN TOPLUM TEMELLI REHABILITASYON PROGRAMI IÇIN AKTARILMASINDA BANGLADES PROTIBONHDI KURUMUNUN BASARI ÖYKÜSÜ

(Success Story of Bangladesh Protibondhi Foundation in Mobilization of Resources for CBR Programme)

Prof.Dr. Sultana S. Zaman

Ph.D Professor of Psychology & Special Education (Retd) Dhaka University, Bangladesh

Bu çalismada, Toplum Temelli Rehabilitasyon (TTR) Programi kapsamindaki insan, malzeme ve para gibi kaynaklarin özürlülere hizmet için nasil aktarilacagi açiklanacaktir. Banglades'in ücra köylerinde halen devam eden Banglades Protibondhi Kurumu'nun (BPK) yürüttügü TTR Programi göz önüne alindiginda, çalismalara kaynak aktariminin nasil mümkün hale getirildigini açiklamaktadir. TTR Programi 1996'da Kishoregonj'un bazi köylerinde kapi kapi dolasarak yapilan anketlerle baslamistir. Özürlülügün incelenmesi ve teshisindeki profesyonel gelisim ve özürlü çocuklara sunulan hizmetle birlikte; ana-baba, ögretmen ve yerel halk tarafindan topluluklar kurulmustur. Sonra da özürlü aileleri mikro-kredi ve tasarruf programlariyla tanismistir.

Son olarak da “Özürlülere Refah Dernegi” kurulmustur. Bu kurumun maddi ihtiyaçlari gönüllü olarak ana-babalar ve yerel halk tarafindan karsilanmistir. Hatta bazi gönüllüler arazi bagisinda bulunmustur. Bu arazilerde insa edilen basit yapilarda dernek toplantilar düzenlemekte, egitim ve atölye çalismalari gerçeklestirilmektedir. Her ne kadar TTR Programi BPK'nin öncülügünde baslasa da kurumun asil ilerlemesini saglayan para ve gerekli malzemeyi toplayan yetenekli ana-babalar ve yerel halk olmustur. Bu bir toplulugun fakir üyelerine yardim sürecinde, nasil yardim önerebileceginin ender örneklerinden biridir.

Özürlü çocuklarin temel sorunlari, onlar kasabalarda da kirsal kesimde de yasasalar aynidir. Fakir çocuklarin büyük bir çogunlugu ve dogal olarak özürlü çocuklar kirsal kesimde yasadigindan, çogunluk yine kirsal kesimde ve fakir sehir sakinlerinde olacaktir. Bu çocuklar için bu duruma en gerçekçi yaklasim halk rehabilitasyonudur. David Werner, özürlü çocuklarin sorunlarina çözüm üretmenin toplumsal kalkinma politikasinda yüksek bir önceligi olmasi gerektigini savunmaktadir. Werner sunlari da ekliyor: “Halk ve çocuk rehabilitasyonu olmadan, özürlü çocugun mutsuz, issiz ve muhtemelen tamamen bagimli bir birey olmasi olasidir. Rehabilitasyonla birlikte, ayni çocuk daha basarili, daha bagimsiz ve topluma aktif bir sekilde katkida bulunabilen bir birey haline gelecektir.” (Werner, 1986).

TTR Programinin amaci bir degisim yaratmak, yardima muhtaç tüm özürlülere ulasmayi saglayacak bir sistem gelistirmek ve her ülkede kaynaklarin gerçekçi ve makul bir kismini kullanarak ilgili hükümetleri ve halki bilinçlendirmektir (AHRTAG, TTR haberleri, 1993)

BILGININ PROFESYONELLERDEN TTR PERSONELINE GEÇISI

TTR Programinin basarisi planlama asamasinda analiz edilmesi gereken bir takim etkenlere dayanmaktadir. TTR'yi egitim, saglik hizmetleri, bütünlesmis toplumsal kalkinma üzerinden ya da herhangi bir organizasyon üzerinden baslatilsa da, profesyonellerin yine de önemli bir rol oynamasi gerekmektedir. Su vurgulanmalidir ki, TTR'nin genel yapisi ardindaki düsünceyi iyice anlamamiz gerekir. Öncelikle kendi profesyonel tutumumuzu degistirmeliyiz sonra da halktaki özürlülere karsi olan tutumu degistirmeliyiz. Alisilageldigi üzere, profesyoneller tibbi rehabilitasyon modeline daha fazla önem vermektedirler.(Bu rehabilitasyonun sadece bir yönüdür). Özürlü birey topluma geri kazandirildiktan sonra, programi tibbi açidan devam ettirecek bir sey kalmiyor. Bu bireyin en fazla destege ihtiyaç duydugu nokta olmaktadir. TTR Programinin profesyonel katilim olmadan etkili olamayacagi açiktir. Buna ragmen profesyoneller de özürlü insanlara kabul ve takdirlerini, onlarin yeteneklerini ve olanaklarini halk içinde sosyal ve kültürel aktivitelerdeki tecrübeleri paylasarak göstermelidirler. Profesyonellerin, özürlülerin inanç ve davranislarina -onlarin bilgi ve becerilerine zarar vermeden- saygi duymayi ögrenmeleri gerekir (Chhetri, 1992).

TTR'nin 1982'deki kurulusundan bugüne kadar, programin felsefi deger yargilarinda büyük degisiklikler gerçeklesmistir. Bu degisikliklerin bazilarindan bundan sonraki paragraflarda bahsedilecektir (Price, Radio, Toga, 1999, Thomas M. ve M.J. Thomas, 1999).

ÖZÜRLÜ BIREYIN YENIDEN YAPILANAN KONUMUNDAN DEGISEN

BAGLAMSAL ETKENLERE OLAN ODAKTAKI DEGISIM

Doksanli yillarda, Toplum Temelli Rehabilitasyondaki vurgu tibbi rehabilitasyon ve bireyin yeniden yapilanmis islevinden toplumdaki özürlü bireyin sosyal bütünlesmesiyle ilgili olarak baglamsal etkenlerin kullanimina kaymistir. Benzer olarak halk içinde yeniden yapilandirici terapiler yerine, müdahalelerin odagi özürlü kisilerin insan haklarina, özürlü ailelerin kendi kendine yardim gruplarinin gelistirilmesin ve halktaki özürlü olmayan insanlarin genel tutumundaki degisime kaymistir.

TOPLUM TEMELLI REHABILITASYON ÇALISMALARININ ÖLÇEGINDEKI DEGISIKLIKLER

Çogu gelismekte olan ülke, kaynaklari kisitli olmasina ragmen, daha genis bir hizmet ihtiyaci duymaktadir. Böyle durumlarda kaynaklar her yere zayif bir sekilde dagitilir, bu yüzden hizmet kalitesi fakirlesir. Bir kisim evrensel kaynak sahipleri çesitli hizmetlerin düsük bir kalitede bile olsa hiç olmamasindan daha iyi olacagini düsünürken, digerleri düsük kalite hizmetin rehabilitasyondan dogan beklentileri yikabilecegini savunuyor bu sebeple de verimsiz olacagina inaniyorlar. Gelismekte olan ülkelerde planlama yapanlar için mücadele, sinirli kaynak ve genis miktarda ihtiyacin kisitlanmasiyla birlikte en iyi hizmet kalitesine ne kadar yaklasilabilecegidir.

ANA-BABA- PROFESYONEL ILISKI MODELLERI