Bu çalışmanın konusu, Başkanlık Makamının yazılı talimatında “Rehabilitasyon alanında bireyselleştirilmiş eğitim programları ile ilgili gelişmiş ülkelerde yapılan uygulamalar ve literatür” olarak belirlenmiştir. Bu başlık uyarınca yapılan taramalarda, ulaşılan ülke örneklerindeki literatürde, bireyselleştirilmiş eğitim programlarının, özel eğitim alanındaki uygulamalar içinde yer alması nedeniyle rapor bu yaklaşım çerçevesinde oluşturulmuştur. Çalışma kapsamında Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Kanada ve İngiltere olanaklar çerçevesinde, elektronik ortamda yapılan araştırmalar sonucunda elde edilen verilerle örnek ülkeler olarak incelenmiştir.
AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ
Özürlü çocukların özürlerinden kaynaklanan zorluklarının giderilmesi bu çocukların özürlerine ve özelliklerine uygun bireyselleştirilmiş eğitim programlarının (BEP) düzenlenmesini gerektirmektedir. Amerika Birleşik Devletlerinde (ABD) 1975 yılında çıkan Özürlü Bireylerin Eğitimi Yasası’nda (Individuals with Disabilities Education Act, IDEA) tüm özürlü çocukların zorluklarının belirlenip bunlara uygun BEP’nın hazırlanması öngörülmüştür. Bu Yasanın amacı, kamu okullarının tüm özürlü çocuklara uygun bir biçimde, onların bireysel gereksinimlerini en az kısıtlayıcı ortamda, ücretsiz, uygun eğitimi vermelerini sağlamaktır.
Sözkonusu yasada, “özürlü çocuk” terimi zihinsel özre, sağırlığın da dahil olduğu işitme özrüne, konuşma ve dil bozukluklarına, körlüğün de dahil olduğu görme özürlerine, ağır duygusal bozukluklara, ortopedik özürlere, otizme, travmatik beyin hasarına, diğer sağlık sorunlarına, öğrenme yetersizliklerine, sağırlık-körlük gibi birden fazla özre sahip olduğu belirlenen ve bu özürler nedeniyle özel eğitim ve ilgili hizmetlere gereksinimi olan çocuklar anlamına gelmektedir.
Bu Yasa, kamu okul hizmetinin her bir çocuk için BEP sunmasını zorunlu kılmaktadır. BEP, BEP geliştirmek amacıyla yapılan toplantıda hazırlanan yazılı bir dokümandır. Federal Yasa gereksinimi olan her çocuk için her yıl bir BEP geliştirilmesini ve düzenli olarak incelenmesini öngörmektedir. Özel özel eğitim ve buna bağlı hizmetler, her bir öğrencinin bireyselleştirilmiş gereksinimini yansıtmaktadır. Bu yasa BEP’nın geliştirilmesinde bazı özel yöntemlerin izlenmesini gerekli görmektedir. Her öğrencinin BEP’ı bir ekip tarafından hazırlanarak her yıl gözden geçirilmelidir. Ekip çocuğun öğretmeni, ebeveyni, bazı istisnalara bağlı olarak çocuk, uygun görülmüşse özel eğitimi sağlayan birimin temsilcisi ile bu birimin veya ailenin takdirine bağlı diğer üyelerden oluşmaktadır. Eğer aile önerilen BEP’nı kabul etmezse yeni bir süreci talep edebilir ve devlet, eğitim kurumlarından bu talebi yeniden değerlendirmesini isteyebilir.
Federal Yasa, özürlü olarak tanılanan her çocuğun BEP’nına gereksinimi olduğu görüşünden hareketle temel olarak iki işleve hizmet eder:
Eğitsel Değerlendirme Aşamaları ve BEP’nın Oluşum Süreci
Bu aşamaların her biri kabaca özetlenecek olursa: Birinci aşamada sistemli bir biçimde genel tarama yapılarak çocukların potansiyel bir özre sahip olup olmadığı araştırılır; ikinci aşamada, özel gereksinimi olduğundan şüphelenilen çocuk daha fazla bilgi gereksinimi nedeniyle gönderilir; üçüncü aşamada farklı disiplinlerden uzmanların yardımıyla çocuk değerlendirilir ve bilgi toplanır; dördüncü aşamada ekip üyeleri sınıfta, okulda, ailede öğrenciyi gözler ve test eder. Bu aşamada uygun formel ve enformel araçlar kullanılır;beşinci aşamada, değerlendirme sonuçları toplanır, tartışılır ve bu bir profile dökülür ve raporlanır; altıncı aşamada çocuğun özel eğitim için uygunluğuna karar verilir, ekip öğrencinin hedeflerini ve amaçlarını ortaya koyar ve BEP yazılır; en son aşamada ise değerlendirme sonucunda verilen kararın onaylanması için bir uzlaşma arayışına gidilir.
Yukarıda aşamalar halinde özetlenen BEP’nın oluşum aşamaları farklı özür gruplarındaki bireylerin özür ve özellikleri dikkate alınarak hazırlanır. Bunun anlamı, okula devam eden her çocuk için hedef aynı olsa da izlenen yol ve yolculuğun süresi farklılık gösterecektir.
BEP, özürlü çocuk için bir eğitsel yol haritasıdır ve BEP’nın geliştirilmesinde aşağıdakiler önemlidir:
ABD’nde, kamu kurumları, üniversiteler ve sivil toplum örgütlerinin de içinde yer aldığı çeşitli kurumlar özel eğitim ve BEP’ları konusunda araştırmalar yaparak bunları yayımlamaktadır. Raporun bu bölümünde genel ilkeleri IDEA tarafından belirlenmiş olan BEP hazırlama konusunda Nebraska Eğitim Departmanı Özel Nüfus Ofisi (Nebraska Department of Education, Special Populations Office) tarafından hazırlanmış olan BEP rehberi özetlenecektir. Bu Ofis,
şeklinde ortaya konmuş ilkeleri benimsemiştir. Bu ilkeler çerçevesinde Ofis her özürlü çocuk için bir BEP yazmaktadır.
BEP her özürlü çocuk için, öğrencinin eğitimsel programını tanımlayan ve IDEA’ya uygunluk içinde geliştirilen, değerlendirilen ve gözden geçirilen yazılı bir belgedir. Her bir BEP önemli bir dokümandır çünkü diğer şeylerle birlikte, her öğrencinin alacağı özel eğitim ve ilgili hizmetleri içerir. BEP, öğrencinin ebeveyni, okul profesyonelleri ve uygun ise öğrencinin kendisi tarafından oluşturulmuş bir ekip tarafından hazırlanır. Her BEP öğrencinin kapasitesi, yapabilirlikleri, güçlü yanları, ihtiyaçları ve ilgileri çok dikkatli biçimde değerlendirilerek hazırlanır. Her BEP çocuğun amacına ulaşabilmesi için ona yardım eden, anlamlı eğitimsel deneyimleri geliştirmesinde ona rehberlik edecek ve onu yönlendirecek şekilde işlev görür. BEP modeli aşağıda belirtilen 6 başlık üzerinde kurulmuştur:
KANADA
Kanada’nın British Columbia Eyaleti’nin Eğitim Bakanlığı tarafından Okul Yasası’na (School Act) dayanarak 1995 yılında çıkarılan Genelge’de özel gereksinimli çocuklara ile ikinci bir dil olarak İngilizce öğrenen çocuklara yönelik olarak BEP’larının genel ilkeleri belirlenmiştir. Bu ilkeler çerçevesinde hazırlanmış olan “Bireysel Eğitim Planı (BEP) Hazırlanması ve Sunulması ile Vaka Yönetim Planına (VYP) İlişkin Rehber”’de BEP hazırlanması ve uygulanmasına ilişkin kurallar son derece açık ve anlaşılır bir biçimde ortaya konmuştur. Ancak, bu rehber İngilizce öğrenen çocuklara, özel eğitim gereksinimli çocuklara yöneliktir.
BEP Nedir?
BEP, özel gereksinimli öğrenciler için programlamadaki değişiklikleri ve/veya adaptasyonu tanımlamak ve sağlanan özel hizmetleri göstermek üzere düzenlenmiş yazılı bir dokümandır. BEP, değerlendirme, planlama, işbirliği içinde iletişim ve öğretim potansiyeline rehberlik eden “canlı” bir süreçtir. Bir BEP dokümanının çok uzun olması beklenmemekle birlikte öğrencinin gereksinimlerinin planlanması, çok çeşitli strateji planının sunulduğu değerlendirme yöntemlerini ve gelecekteki etkinlik ve planlamanın açık amaçlarının listelendiği bir belge olmalıdır. Bir BEP’nın çocuğun öğrenme etkinliklerine odaklanması, iletişim becerilerine yardımcı olması ve ekip içi, kurumlar arası hesapverebilirliği sağlaması gereklidir.
BEP Geliştirme
BEP’nın “canlı” bir doküman olması için aşağıdaki içermesi gerekir:
BEP’nı Planlamadan Önce:
Planlama öncesi dönemde;
BEP’nın Yazılması
Yazma süreci, bütün ekip üyelerinin katılacağı biçimde gerçekleştirilmelidir. BEP’nı yazma işinin birden fazla kişi tarafından yapılması gerekmemektedir. Genellikle, öğrencinin izlenmesinde daha fazla sorumluluk sahibi olan kişi BEP’nın yazılmasından ve izlenmesinden de sorumludur. Dokümanı yazmadan önce aşağıdaki adımların izlenmesi önerilir:
BEP Uygulaması ve İzleme
BEP, öğrencinin okul kariyerinin zenginleştirildiği, izlendiği ve gözden geçirildiği bir platform olmalıdır. Fonun sağlanması için zorunlu olsa bile bu doküman resmi bir evrak niteliği taşımamalıdır. Uygun biçimde oluşturulmuş bir BEP’nın uygulanması hem eğitici hem de öğrenci içindir.
Bir BEP’nı uygularken, öğrenci programının gerekli elemanları pratik edilir: Örneğin, müfredatın modifikasyonu, dersin ve/veya değerlendirme yöntemlerinin adaptasyonu, adaptif/yardımcı teknolojilerin kullanılması, çevrenin daha ulaşılabilir olması için değişiklik yapılması, destek hizmetlerin sağlanması (yardımcılar, danışmanlar, terapisyenler vb.) ve özel eğitimin sağlanması.
BEP Modifikasyonu
BEP sürecinde son önemli girdi sürekli bir gözden geçirme ve dokümanın sürekli modifiye edilmesidir. Bu değişikliğin ortaya çıkması için planın gözden geçirilmesi en azından yılda iki kez tamamlanmalıdır.
Bu gözden geçirmenin bileşenleri şunlardır:
Vaka Yönetim Planı (VYP) Nedir?
Bağımsız Okullar Özel Eğitim Fonu Rehberi, Ciddi Davranış (sorunu olan) (Severe Behaviour) herhangi bir öğrencinin hem bir BEP hem de bir VYP’nın olmasını zorunlu kılar. VYP’nın yazımı bir istisna dışında BEP’nın yazımı ile aynı kalıplara sahiptir, bu da öğrencinin kendine ve başkalarına karşı ciddi bir risk oluşturması durumunda davranış zorluklarına odaklanmaktır. VYP’nındaki zorunlu bileşenler şunlardır:
Arzu edilirse, VYP, BEP ile kombine edilebilir fakat yukarıda listelenmiş olan VYP’nın özel bir bölüm halinde yer almasının sağlanması gerekmektedir.
İNGİLTERE
İngiltere’de özel eğitim gereksinimi duyan çocukların tanımlanması ve değerlendirilmesine ilişkin yasal düzenlemeler Eğitim Yasası 1996’nın (Education Act 1996) 312 den 336’ya kadar olan bölümünde yer almaktadır. Okulların özel eğitim gereksinimleri politikasına ilişkin yayınlarıyla ilgili olarak da Eğitim Düzenlemeleri 1999 bulunmaktadır.
Özel eğitim gereksinimlerinin tanımlanması ve değerlendirilmesi konusunda, erken tanılama, değerlendirme ve özel eğitim gereksinimi duyan her çocuğa bunun sağlanması konusu son derece önemlidir. Bu nedenle ortaya çıkmış olan Özel Eğitim Gereksinimleri Uygulama Kodu (SEN Code of Practice) bütün çocukların özel eğitim gereksinimlerini tanımlama, değerlendirme ve hizmet sağlama yaklaşımlarını ortaya koymaktadır.
Çocuklar farklılıklara tepki vermediğinde, yeterli ilerlemeyi göstermediğinde, okulların bu çocuklar için farklı ve özel bir çaba sarfetmesi gerekmektedir. Okul temelli olan bu önlemler Kod’da yer alan “Okul Hareketi” ve “Okul Hareketi Ekstra” olarak adlandırılmıştır. Okul Hareketi ileri bir değerlendirme biçimi olarak düşünülebilir ve farklı eğitim materyalleri veya farklı öğretim yöntemleri kullanılabilir. Burada öğretmenler öğrenciler için alınan farklı ve ek önlemleri, öğretim stratejilerini, öğrencilerin kısa dönemli hedeflerini, başarı kriterlerini ve kazanımlarını kaydetmek için Bireysel Eğitim Planları (BEP) kullanır. Okul Eylemi Plus ise Okul Eylemi ile çocuğun yeterli ilerlemeyi kaydedememesi durumunda okulun dışarıdan destek hizmetleri almasını anlatır. Bu destek hizmetleri örneğin sağlık profesyonellerinden veya sosyal çalışmacılardan olabilir.
Özel Eğitim Gereksinimleri Uygulama Kodu çocuğun eğitiminin bütün yönlerini kapsayacak şekilde aile ile ortaklaşa çalışma yapmasına; çocuğun karar alma süreçlerine katılımına; ve çocuğun kendi eğitimi ile ilgili olarak tercih yapmasının önemine vurgu yapmaktadır. Tüm bunlar yapılabildiğinde öğrenci ilerleme kaydedebilir.
Özel Eğitim Gereksinimleri Uygulama Kodu
Bireysel Eğitim Planları
Yasada, BEP’nına ilişkin yer alan bilgiler şöyledir: Çocuğun gelişimine yönelik olarak geliştirilen stratejiler bir BEP’nda kayıt altına alınmalıdır; bu planda, çocuk için geliştirilmiş olan kısa vadeli hedef setlerine ilişkin bilgiler, öğretim stratejileri ve önlemler ile planın gözden geçirilmesi durumunda da eylem sonucunda ortaya çıkacak sonuçlar yer alabilir. BEP’larında yalnızca, normal önlemlerin bir parçası olan müfredat planından farklılaşmış olan ek ve farklı bilgilerin kaydının yer alması gerekir. BEP yazılı olmalıdır ve üç veya dört ana hedefe odaklanmalıdır. BEP’ları çocuk ve ailesi ile tartışılarak ortaya çıkarılmalıdır.
BEP’larının Gözden Geçirilmesi
İdeal olarak BEP’ları devamlı surette incelenmeli, basit bir şekilde “sabit süreli”, incelemeler için formel toplantıları olmamalıdır. Buna karşın, BEP’ları, yılda en az üç kez olmak üzere düzenli olarak gözden geçirilmelidir. Bu incelemelerin formel olmasına gerek yoktur ancak, ailenin, çocuğun gelişimine dair görüşleri mutlaka sorulmalıdır ve onlar gözden geçirme sürecinin bir parçası olarak değerlendirilmelidir.
Okul Hareketi
Okul Hareketi aşamasında kayıtlı olan tüm çocuklara BEP hazırlanması yükümlüğü vardır. Bu aşamada çocuğa uygun BEP hazırlanması ve incelenmesi işi çocuğun sınıf öğretmeninin sorumluğundadır.
Çocuğun gelişimini sağlayacak stratejilerin uygulanmasında aşağıdaki bilgilerin bulunması gereklidir:
BEP sadece grup veya sınıfın geri kalanından farklı alanları kaydetmelidir. Açık bir biçimde yazılmalı ve çocuğun gereksinimleriyle örtüşen üç ya da dört hedefe odaklanmalıdır. Bu hedefler, iletişim, okuma-yazma, matematik ile bedensel veya davranışsal becerilere yönelik alanlara bağlı olmalıdır. Çocuğun güçlü yanları ve başarıları hedeflerin oluşturulmasında ve kullanılacak olan stratejilerde önem taşımalıdır.
BEP’nın İncelenmesi
BEP’ları yılda en az üç kez incelenmelidir. İncelemeler sınıf öğretmeni tarafından düzenlenmelidir.
Okul Hareketi Ekstra
Okul Hareketi Ekstra, dışarıdan hizmetler işin içine girdiğinde,özel eğitim gereksinimlerinin desteklenmesi ve değerlendirilmesi sürecinde bir sonraki aşamadır. Bir BEP toplantısında, okul ve aile dışarıdan hizmetler konusunda yardım isteyebilir. Okul bu durumda çocuğun yararı için danışmanlar isteyebilir. Bu danışmanlar durumun uygun ve pratik olması halinde çocuğu genellikle okulda izler, böylece hedefler ve buna eşlik eden stratejilerle birlikte yeni BEP’nı öğretmene önerebilir.
Bu destek sadece öneri vermek şeklinde olabileceği gibi değerlendirme ve rapor yazımını da içerebilir. Önerinin ve desteğin biçimi öğrencinin gereksinimlerine göre değişebilmektedir.
DEĞERLENDİRME
Raporda değerlendirilen üç ülkede de, eğitim aldıkları genel öğrenci kitlesi içinde farklılık gösteren ve bu farklılıkları nedeniyle de özel gereksinimleri bulunan özürlü çocukların eğitim almalarını sağlamak ve kolaylaştırmak amacıyla gerçekleştirilen özel eğitim yaklaşımlarının ve BEP hazırlama, değerlendirme, inceleme teknik ve stratejilerinin benzerlik gösterdiği görülmektedir. Ülkemizde de dünyadaki örneklerine koşut olarak hazırlanan 573 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile özel eğitimin genel ilkeleri belirlenmiş ve bu ilkeler doğrultusunda ilgili kurumlarca hazırlanan BEP’ları düşünce tarzı ve yaklaşım itibarıyla, değerlendirilen ülkelerdekine benzer nitelikleri taşımaktadır.
Guidelines for the Completion and Presentation of Individual Education Plans (Iep's) And Case Management Plans (Cmp's) http://www.bced.gov.bc.ca/independentschools/spec_ed/guid-iep.doc
Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı: Başarıya Giden Yolun Haritası, Özel Eğitim Rehberlik ve Danışma Hizmetleri Genel Müdürlüğü
IDEA
http://www.cec.sped.org/law_res/doc/law/downloads/Idea97.Word60.doc H.R.5
Nebraska Department of Education: Nebraska IEP Technical Assistance Guide 1998,
http://www.nde.state.ne.us/SPED/iepproj/index.html
Okur, N. (2001), Özürlülere Yönelik Örgütlenmenin İncelenmesi, Başbakanlık Basımevi.
Special Educational Needs, Code of Practice, http://www.teachernet.gov.uk/_doc/3724/SENCodeOfPractice.pdf
http://www.teachernet.gov.uk/management/atoz/s/senidentificationandassessment.
http://www.teachernet.gov.uk/teachinginengland/detail.cfmid=393
SEN toolkit
http://www.teachernet.gov.uk/_doc/4610/Toolkit%205%20Text.pdf