Aile Eğitim Seti - Dil ve Konuşma Özürlüler

AİLE EĞİTİM REHBERİ
DİL VE KONUŞMA ÖZÜRLÜLER

İçindekiler

1-  İletişim Dil ve Konuşma

A- İletişim
B- Dil
C- Konuşma

2-  Dil ve Konuşma Gelişim Dönemleri

A- Çocukluk Çağı Normal Gelişim Evreleri
B- 0-5 yaş Arasındaki Çocuklarda Alıcı ve İfade Edici Dil Gelişimi Aşamaları

3-  Çocuklarda Konuşma ve Dil Gelişiminin Desteklenmesi  

A- Anne ve Babanın Çocuğuna İletişim Ortamını Sağlaması
B- Aile-Çocuk İletişim Becerilerini Geliştirme Önerileri

4-  Konuşma ve Dil Gelişimini Etkileyen Sorunlar

A- Zihinsel Özür
B- Fiziksel Özür
C- Duyusal Özür
D- Duygusal Yoksunluk
E- Uyaran Eksikliği
F- Psikolojik Bozukluklar
G- Uzun Süren ve Sık Tekrarlayan Hastalıklar
H- Otizm

5- Konuşmanın Genel Özellikleri

6- Konuşma ve Dil Bozuklukları

A- Fizyolojik Konuşma Güçlüğü
B- Gecikmiş Konuşma
C- Telaffuz Bozuklukları
D- Kekemelik
E- Afazi
F- Apraksi
G- Dizatri
H- Yutma Güçlüğü
I- Salya Problemleri

7-İşitme Kaybına Bağlı Konuşma Bozuklukları

8- Psikolojik Konuşma Bozuklukları

9-  Ses Bozuklukları

10-Yasal Düzenlemeler

11-İlköğretim Okulları

12-Meslek Liseleri

13-Sivil Toplum Örgütleri

1- İLETİŞİM, DİL VE KONUŞMA

Dil kazanımı insanların yaşamları sırasında başardığı en karmaşık işlemlerden birisidir. Genellikle çocuklar dili kendi doğal çevrelerinde herhangi bir sorunla karşılaşmadan kazanmaktadır. Bu nedenle dil ka-zanımının ne kadar karmaşık bir süreci içerdiği özellikle dil gelişiminde bir bozukluk olduğunda görülmektedir. Dil ve konuşma bozukluklarını anlayabilmek, değerlendirebilmek için temel olan kavramların bilinme­si gerekmektedir.

İletişim, dil ve konuşma kavramlarının hepsi çocuklarda anadilin kazanılmasını ve güçlüklerini tanımlamak için kullanılmaktadır. Bu ko­nuda bazı sorular sıklıkla karşımıza çıkmaktadır. Örnek olarak "Bir ço­cukta bunlardan hangisi problemdir?" veya "Hepsi aynı şeyi mi ifade etmektedir?"

A- İletişim

Bir bilginin, duygunun ve düşüncenin dil kullanılarak (sözel iletişim) ya da dil kullanılmaksızın (sözel olmayan iletişim) ifade edilmesi yönte­midir.

İletişim

- Dil

Bilgilerin iletilmesi amacı ile alışılmış bir düzen içinde sembollerin, seslerin ve jestlerin düzenlenmesidir. Dil, sözel veya yazılı olabilir.

Dil bir toplumun kültürünün, geleneklerinin, bilgi birikiminin bir son­raki kuşağa aktarılmasını sağlayan bir araçtır. Her sosyal durum için vazgeçilmez olduğunu söyleyebiliriz. Tüm bu aktivitelerin amacı ileti­şimdir. Dil, insanlar arasındaki en etkin iletişim yoludur. İnsanlar bir arada yaşadıkları her yerde birbirleriyle anlaşmak için bir sistem geliş-tirmişlerdir.

C- Konuşma

Dilin kullanılmasıdır. Dilin sembolik birimlerinin yerine geçen sesle­ri çıkarmak için kullanılan bir seri kas hareketidir. Bize basit gelen bir sözcük için kaslar ve vücut organlarını seri olacak şekilde kullanırız.

Konuşma, iletişim kurabilmek için kullanılan köprülerden biridir.

Konuşma için özel tek bir organ yoktur; bir çok organın birlikte, uyum içinde çalışmasıyla oluşan bir sistemdir. Akciğerler, nefes boru­su, sert ve yumuşak damak, dil, çene, dişler, dudaklar gibi bir çok or­gan konuşmada görev almaktadır.

Dil gelişimi kişiden kişiye farklılık gösterir. Dil gelişimi ile ilgili genel­lemeler yapılması mümkün olsa da, bu genellemeler her çocuk için doğru değildir. Çocuklar arasında dil gelişimi yönünden büyük farklı­lıklar vardır. Bu nedenle, bir çocuğun dil bozukluğu hakkında konuşur­ken çok dikkatli olunmalıdır. Çünkü, çocuğun dil gelişimi aşağıda ta­nımlanan dönemlere tamamen uymayabilir. Bu dönemlerden farklı ge­lişim gösteren bir çocuk ile ilgili olarak aşırı heyecanlanmak da bir ha­ta olabilir. Ayrıca, çocuğun normal gelişim sırasından bir sapma gös­terdiği durumlar da dikkate alınmalı ve izlenmelidir.

Çocuklar farklı hızlarda gelişim gösterirler. Hangisinin normal ola­rak kabul edileceği konusu çok farklılık göstermektedir. Çocukların dil ve konuşma gelişim süreçlerine genel olarak baktığımızda, dili kullan­ma yönünden ailelerin bilmesi gereken temel gelişim aşamaları vardır.

2- DİL VE KONUfiMA GELİfiİM DÖNEMLERİ

Çocukluk çağından itibaren normal gelişim evrelerinin ve normal davranışın hangi dönemde, neyi ifade ettiğinin bilinmesi, ortaya çıka­bilecek bozuklukların erken teşhisinde büyük faydalar sağlamaktadır.

Konuşmadaki fonksiyon bozuklukları ile mücadele, erken dönemde başlatılmakta ve ileriye yönelik daha başarılı adımlar atılmaktadır. Bu

amaçla günümüzde teşhis ve tedavi amaçlı pek çok yöntem başarı ile uygulanmaktadır.
A- Çocukluk Çağı Normal Gelişim Evreleri

Doğumdan sonra aileye, çocuğun gelişimini doğru bir şekilde de­ğerlendirmesi öğretilmeli, normal olmayan davranışlar görüldüğünde mutlaka bir uzmana başvurulması gerektiği belirtilmelidir.

Dil kısa sürede kazanılan ve gelişen bir beceri olmadığından çocuğun gün boyunca kullanacağı bir araç gibi düşünülmeli ve çocuk yaptığı her farklı davranış ve sözcük için desteklenmeli, ço­cuğun iletişim kurduğu çevre genişletilmeli ve konuşması için teş­vik edilmelidir.

Anneler, çocuklarının iletişim, dil ve konuşma gelişimlerinin normal bir seyirde devam edip etmediğini görebilirler. Bu amaçla, yaşlara gö­re bebek ve çocukta görülmesi gereken davranışlar aşağıda sıra­lanmıştır:

Doğum ve ilk 3 aylık dönemde bebek;

• Bebek, başını tutabilir,
• Düzenli olarak annesini emebilir ve gücü yeterlidir,
• Beslenmesi sırasında ya da sonrasında öksürme, kusma, morarma vb. şikayetler olmaz,
• Beslenirken genelde huzurludur,
• Sürekli ağlamaz,
• Sık sık üst solunum yolu enfeksiyonu geçirmez,
• Her ay belli miktar kilo alır,
• Acıktığı zaman ağlar, sık yutkunur veya çevresine bakınır,
• Sesinde değişiklik görülmez,
• Annesini tanır ve gülümser,
• Onunla konuşulduğunda ve ona dokunduğunuzda size cevap verir,
• Çevresi ile ilgilenir.

3-6 ay arasındaki dönemde bebek;

• Bebek emerken dil ve dudak kuvvetinde azalma olmaz,
• Eline aldığı her şeyi tanımak için ağzına götürür,
• Beslenirken ağzını daha kontrollü kullanır,
• Ağzını kullanarak balon yapma gibi oyunlar oynar,
• Vücuduna dokunulmasından hoşlanır ve çevresine daha fazla ilgi gösterir,
• Sesleri taklit etmeye çabalar,
• Sizin ona olan sevginizi anlar ve size karşılık verir,
• Çevreden gelen uyarılara karşı farklı tepkiler verir,
• Sesleri tanımaya başlar,
• Sesleri birleştirerek basit heceler kurabilir.

7-11 ay arasındaki dönemde bebek;

• Ses çıkarırken harşerin yerlerini değiş-tirerek kullanır,
• Onunla konuşurken yaptığınız hareket­leri taklit edebilir,
• Duyduğu seslerin anlamlarını ayırt ede­bilir,
• Basit sorulara yüz ifadesi (hareketleri) veya işaretle cevap verir,
• ‘Baba’  ‘mama’  gibi  basit  kelimeleri söyleyebilir,
• Yüz ifadesinde (hareketlerinde) değişiklikler yapabilir,
• Ses tonundaki farklılıkları anlayabilir ve farklı tepkiler verir.

12-17 ay arasındaki dönemde çocuk;

• Dikkatini iki dakika süreyle bir oyuna veya işe verebilir,
• Basit emirleri anlar ve yerine getirir,
• Tanıdığı nesneleri birbirinden ayırt edebilir,
• Resimleri birbirinden ayırtedebilir,
• Tek kelimelik ifadeleri kullanabilir.

18-23 ay arasındaki dönemde çocuk;

• Kendi vücut kısımlarını tanıyabilir,
• Söylenilen emirleri düzgün anlar ve yerine getirir,
• Objeleri isimlendirebilir,
• Kelime hazinesi genişler.

24 ve üstü aylarda çocuk;

• İki ya da üç kelimelik cümle kurabilir,
• Kendi başına oyunlar üretebilir ve uzun süre oynar.

Bebeğinizde/çocuğunuzda yukarıda sıralanan davranışlardan bir ya da birkaç tanesi görülmüyorsa mutlaka bir uzman tarafın­dan değerlendirilmesi gerekir.

B- 0-5 Yaş Arasındaki Çocuklarda Alıcı ve İfade Edici Dil Gelişimi Aşamaları

0-6 Aylık Bebeğiniz;

• Gıı, oo- ah-ah gibi gığıldama ve ağlama seslerini çıkarabilir,
• Sese karşı gülümseyerek, bakarak, susarak veya ses çıkararak tepki verir.

6-12 Aylık Bebeğiniz;

• "ba-ba" "mmm" gibi sesleri taklit eder,
• Eliyle bay-bay yapar,
• Basit konuşmaları anlar,
• Küçük oyunlar oynar ("bebek nerede?" gibi) .

12-18 Aylık Çocuğunuz;

• 3-5 kelimeyi söyleyebilir ("anne", baba", "bay-bay", "mama" gibi),
• İsteklerini size işaret ederek gösterir,
• Anlamsız sözcükleri ve sesleri birleştirir,
• Söyleyebildiklerinden daha fazlasını anlar.

18-24 Aylık Çocuğunuz;

• Birden fazla tek kelimeyi söyleyebilir. Fakat, birçok sesi hatalı çıka­
  rır,
• İki kelimeyi birleştirebilir ("anne araba" gibi),
  
• Hâlâ anlamsız kelimeleri kullanır,
• Basit soruları anlar ("Top nerede?" gibi).

2-3 Yaşındaki Çocuğunuz;

• Daha uzun cümleler kullanır fakat, bunlar çoğu zaman dilbilgisi ku­ralları açısından eksik olabilir ("Baba iş gitti" gibi),
• Birçok kelimeyi söyler. Fakat, bunları hâlâ yanlış telaffuz edebilir,
• Sorular sorar ve bunları yanıtlar,
• Söylediklerinizin birçoğunu anlar.

3-4 Yaşındaki Çocuğunuz;

• Daha uzun ve karmaşık cümleler kurar,
• Günlük konuşma dilindeki sözcüklerin çoğunu kullanır,
• Konuşulanların çoğunu anlar,
• Bir çok soru tipini sorar,
• Konuşmaları diğer insanlar tarafından kolaylıkla anlaşılır.

4-5 Yaşındaki Çocuğunuz;

• Cümle ve kelimeleri yetişkinlerin söylediklerine benzer bir şekilde söyler,
• Basit hikayeleri anlatır,
• Seslerin bir çoğunu doğru söyler,
• Söylenilenleri anlar ve hatırlar.

Çocuklar;

• 3 yaşına kadar [b,c,d,g,h,m,t] seslerini,
• 4 yaşına kadar [n,p,j,s] seslerini,
• 5 yaşına kadar [ç,f,ğ,k,ş] seslerini,
• 6 yaşına kadar [l,r] seslerini,
• 8-9 yaşına kadar [v,j,z] seslerini, büyük bir çoğunlukla üretmeyi başarabilir.

ÇOCUKLARDA KONUŞMA VE DİL GELİŞİMİNİN DESTEKLENMESİ

A- Anne ve Babanın Çocuğuna İletişim Ortamını Sağlaması

Bebekler, doğuştan dil ve konuşma yeteneğiyle doğarlar; ancak yönlendirme çok önemlidir. Araştırmalar, çocuğun nasıl ve ne zaman konuşmayı öğrendiği konusunda, ailesinin desteğinin olumlu etkisi ol­duğunu göstermektedir.

Dili kullanmayı öğrenmek göreceli bir süreçtir. Bebekler, çevresin­de konuşulan dili dinlemekten mutlu olacaktır ve duyduklarını, pratik yaparak konuşmayı öğrenecektir. Önce kendisine söylenen şeyleri an­lamaya, daha sonra da sözcükleri tek tek kullanmaya başlayacaktır. Başlangıçta bu sözcükleri tutarsız olarak kullanabilir. Daha sonra bu sözcüklerle basit cümleler kuracak ve en sonunda da daha uzun ve anlaşılır cümleler kurarak, hangi sesleri nasıl kullanacağını doğru ola­rak öğrenecektir.

Çocukların konuşmayı öğrenmesi çok karmaşık bir süreçtir. Bu aşamada anne babaların katkısı çok önemlidir.

Konuşmayı öğrenmeleri için çocuklara uygun ortamların yaratılması.

Çocukların konuşmayı öğrenme sürecinde desteklenmesi için aşağıda bazı öneriler verilmiştir:

• Çocuğunuza konuşmak için zaman ayırın. Onun kendisini ifade et­mesini sağlayın.
• Onunla konuşurken sıranızı bekleyin, bir şey söyleyin ve size yanıt vermesine fırsat tanıyın.
• Günde en az bir saat, onunla yüz-yüze konuşmak ve kitap okumak için zaman ayırın.
• Odadaki televizyon, radyo, video, müzik ve bilgisayar oyunları gibi değişik seslerin olmadığı ortamda iletişim kurmayı deneyin.
• Az konuşmanın çocuğunuzun sizinle konuşmasını zorlaştıracağını unutmayın.
• Konuşurken çocuğunuza bakın ve size dikkat ettiğinden ve dinledi­ğinden emin olun.
• Çocuğun yanlış sözcükler kullanmasını “yanlış kullandın” gibi ifadelerle uyarmak yerine, doğru model olarak, o sözcükleri kısa cümle içinde tekrar edin.
• Dilin, iletişim için gerekli olduğunu ona hissettirin. İşaretle ya da nesnenin ismini söylemeye çalışarak bir şey istediği zaman; örne­ğin "Süt mü istiyorsun?" gibi yönergelerle, ona hem uygun konuş-ma modeli olun hem de istediği nesneyi vererek kendisini ödüllen­dirin.
• Çocuğunuzun her sözcüğü söyleme çabasını övgü ile pekiştirin.

B- Aile - Çocuk İletişim Becerilerini Geliştirme Önerileri

Birçok aile, çocukların nasıl ve ne zaman konuşması gerektiğini bil­mekte güçlük çekerler. Ancak, her çocuğun iletişim becerisi kapasite­sinin farklı olduğunu unutmamak gerekir. Aynı ailedeki çocukların ko­nuşmayı öğrenme süreleri farklı olabilir. Burada önemli olan, çocuğun dil gelişiminde tutarlı bir süreç göstermesidir. Ailelerin, çocuklarının dil gelişimlerini desteklemek ve iletişim kurabilmek amacıyla, her gelişim döneminde yapabilecekleri aşağıda sıralanmıştır;

İletişim becerilerinin geliştirilmesi

0- 6 ay arasında

• Şarkı ya da ninni söylerken, onun yüz hareketlerini taklit edin.
• Beslenme, altını değiştirme ve banyo saatlerini konuşma saatlerine dönüştürün.
• "ce" oyunları gibi oyunları oynayarak çocuğunuzla olan karşılıklı ile­tişiminizi geliştirin.
• İsmini söylediğinizde size bakması için onu teşvik edin.
• İletişim çabasıyla çıkardığı bütün sesler için olumlu ifadeler kulla­nın. Örneğin: "Ne güzel gülüyorsun?" gibi.

6-12 ay arasında

• Seslerin farkına vardıkça, (örneğin telefon çaldığında) ne olduğunu ona açıklayın.
• Ne söylediğinizi anlaması için ona zaman tanıyın.
• Günlük aktivitelerinizi tanımlamak için aynı ifadeleri kullanın."Ay­şe'nin banyosu", "yatma vakti" gibi.
• Nesneleri gösterip, doğal bir konuşma ortamında isimlendirin.
• Parmak oyunları oynayın.
• Çocuğunuzu kitaplarla tanıştırın; kitapta bulunan, basit ve günlük yaşantısında çok karşılaştığı nesneleri isimlendirin.

12-18 ay arasında

1. Çocuğunuzla konuşurken basit ve kısa cümleler kullanın.
2. Doğal bir formda, ancak yavaş, anlaşılır ve açık konuşun.
3. Çocuğunuzun kelime hazinesini geliştirmek için, tercihli kelimelerle soru sorarak ona model olun. Örneğin; "elma ya da muz ister mi­sin?" gibi.
4. Oynayabileceği bazı oyuncakları sağlayın. Örneğin; oyuncak bir te­lefon gibi. Çünkü, telefon konuşma taklitleri yapabileceği en iyi oyuncaktır.

18-24 ay arasında

• Yaptığınız işleri ve bu işlerin ne olduğunu anlatın.
• Bazı günlük işleri birlikte yapın, böylece konuşacak çok şey olacak­tır.
• Çocuğunuzun oyun içinde gerçek nesnelerle oynamasını teşvik edin, örneğin; gerçek yiyecekler kullanılan bir çay partisi gibi.
• Resimli olay ya da nesne kartlarıyla grup oyunları oynayın, bulma­calar çözün.
• Geçmişten, günümüzden ve gelecekten söz edin; "bugün ne yap­tınız?", "yarın babaanne gelecek" gibi.
• Eğer çocuğunuzun çıkarabildiği bir ses veya hece varsa (örneğin; ba), öncelikle bu sesle başlayan çevresindeki nesneleri kelime ha­zinesine kazandırmayı hedeşeyin. Örneğin; ‘bardak’ gibi. Bu keli­meyi basit cümlelerde ve duruma uygun ifadeler içinde kullanın.
• Öğretmeyi hedeşediğiniz ve çıkarabildiği seslerin bulunduğu resim­li kelime kartları hazırlayın. Bu kartlarla evin içinde çeşitli oyun or­tamları hazırlayın. Karttaki resmi göstererek ismini söyleyin. Keli­menin nasıl söylendiğini duymasına yardımcı olun. Bazen ona da sorarak resmi isimlendirmesini isteyin. Her ne şekilde isimlendirme yaparsa yapsın, doğru kabul edin ve resmin ismini tekrar edin. Örneğin; Evet bu bir "bardak". Daha sonra /b/ sesiyle başlayan diğer karta geçin. Unutmayın, bu sadece bir oyundur, çocukları zorlamak ve eğitimci rolü oynamak çocuğunuz için gereksiz ve hatalı olacak­tır. Kendi gelişim süreci içinde yalnızca onu desteklemeyi hedef alın.

2-3 yaş arasında

2-3 yaş döneminde, aileler çocuklarının kullandığı sözcüklerde bir "patlama" olduğunu görürler. Her durum için bir sözcükleri vardır ve sürekli "neden?" tipinde soru yöneltirler.

• Çocuğunuza "edatları" öğretebileceğiniz oyunlar oynayın. Örneğin; "topu kutunun 'içine' koymak" veya "masanın 'üstünden' atmak" gibi.
• Yaptığı resim hakkında konuşabilmeniz için boya kalemleri ve kâğıt sağlayın.
• Diğer çocuklarla oyun oynayarak iletişim sağlayabilmesi için fırsat­lar yaratın.
• Kitap içindeki eylemleri tanımlayarak, onları kısa cümlelerle anlatın. Anlattığınız cümlelerle ilgili her olaya ilişkin hemen soru yöneltin. Her ne cevap verirse versin, tekrar sorunuzun cevabını bir de siz­den duyması ona uygun konuşma modeli olmanız açısından etkili olacaktır. Örneğin; "Evet çocuk ayakkabısını giyiyormuş" gibi.

3-5 yaş arasında

3 ve 4 yaş arasında sıklıkla "kim?", "nerede?" ve "ne?" ile başlayan soru cümlelerini kullanabilirler. Cümleleri daha uzundur ve konuşması daha akıcıdır. Çocuklar, 4-5 yaş arasında kendisine söylenen her şeyi anlar ve anlaşılır bir şekilde konuşur.

3-5 yaş arasındaki çocuklar ile oynanabilecek oyunlar.

• Büyük-küçük, sert-yumuşak gibi zıtlıkları içeren oyunlar oynayın.
• Çocuğunuza 10'a kadar saymasını öğretin ve sayı sayma oyunları oynayın.
• Yazıları taklit edebilmesi için boya kalemleri ve kâğıt sağlayın.
• Konuşmalarınızda zamana ilişkin kavramları kullanın (bugün, yarın, daha sonra, gelecek hafta gibi).
• Çocuğunuza olaylara ilişkin hisleri ve duyguları hakkında konuşma fırsatı tanıyın ve paylaşımda bulunun.
• Kendinize ait kelime oyunları, tekerlemeler, hikayeler yaratın.
• Kelime bulma oyunları oynayın.
• Bir kelimenin hangi sesle başladığı veya herhangi bir sesle başlayan kelimenin bulunması gibi seslerin farkında olunmasını sağlayan oyunlar oynayın.

4- KONUŞMA VE DİL GELİŞİMİNİ ETKİLEYEN SORUNLAR

A- Zihinsel Özür

Zihinsel özür, kavramların algılanması ve günlük yaşam için gerek­li becerileri etkilemekte, dil ve konuşma gelişiminde gecikmelere ve bozukluklara neden olmaktadır. Çocuğun zeka yaşının normalin altın­da olması nedeniyle bu sorunlar ortaya çıkar. Lisan gelişimi de zihin­sel gelişimi gibi geri kalabilir. Genelde eğitilebilir düzeyde olan çocuk­lar, lisan ve kendine bakım konularında eğitim ile üst düzeylere çıkarı­labilir.

Zihinsel engelli bir çocuğun eğitimi.

Öneriler: Ailelerin ya da bu konuda çalışacak eğitimcilerin sabırlı, esnek ve hoşgörülü davranışlar göstermesi gerekir. Zihinsel özürlü ço­cuk samimi ve sıcak davranışlar görmek ister, eğitimcisine güven duy­mak ihtiyacı hisseder. Çocuğun çabaları desteklenmeli, sık sık takdir edilmelidir. Çocuğun başarı duygusunu tatmasını ve kendine güven duygusunu geliştirmek için çocuğun başarılı deneyimlerinin olmasını sağlayacak ortamlar oluşturulmalıdır.

Çocuğun başarılı olduğu durumlarda mutlaka ödül kullanılmalıdır.

Ödülün yanı sıra ceza ve mola verme gibi yöntemler de kontrollü bir şekilde kullanılabilir. Zihinsel engelli çocukların öğrendiklerini çabuk unutmamaları için çok tekrar gereklidir. Somut bilgiler ve becerileri ya­şayarak, yaparak, deneyerek öğretmeye çalışmak gereklidir.

Zihinsel engelli çocuğa kazandırılacak her bilgi ve becerinin o an­daki ve gelecekteki yaşamı için bir anlamı olmalıdır. Çocuklara boş za­manlarında kendi başlarına kullanabilecekleri faydalı bir beceri öğreti­lebilir.

Zihinsel özürlü çocuğun eğitiminin yanı sıra ailelerinin de eğiti­mine önem verilmeli ve eğitime aktif katılmaları sağlanmalıdır.

B- Fiziksel Özür

Konuşma organlarındaki fiziksel yetersizlikler ya da algılama ve ta­nımada kullandığımız el gibi organların çalışması ve yapısındaki engel­ler, cisimlerin algılanmasını, tanınmasını ve günlük hayatta kullanılma­sını güçleştirmekte, dil ve konuşmada problemlere yol açmaktadır.

C- Duyusal Özür

İşitme kaybı, görme özürü, tat alma duyusunda yetersizlik, dokun­ma duyusu bozuklukları konuşma ve dil becerilerini etkileyen önemli özürlerdir.

D- Duygusal Yoksunluk

Çocuğun gelişimin destekleyecek, pekiştirecek, güvenlik duygusu­nu sağlayacak anne-baba ve çevrenin olmaması, konuşma ve dil be­cerilerinin gelişmesini olumsuz etkiler.

E- Uyaran Eksikliği

Çocuğun dikkatini çekecek uygun araç ve gereçlerin olmaması dil ve konuşma gelişimini olumsuz yönde etkiler.

F- Psikolojik Bozukluklar

Konuşma sırasında ortaya çıkan güvensizlik ve kaygılar sonucunda konuşmanın bozulmasıdır.

G- Uzun Süren ve Sık Tekrarlayan Hastalıklar

Gelişim süreci içerisinde ortaya çıkan, çocuğun dış çevre ile bağ­lantısının kesilmesine neden olan uzun süren hastalıklar, nörolojik ve psikolojik bozukluklar, çocuğun dil ve konuşmasını ortaya koyma be­cerisini azaltmaktadır.

H- Otizm

Organik veya genetik sebeplere bağlı beyin zedelenmelerinin yol açtığı, sosyal ve iletişim becerilerinin gelişmesini engelleyen ve davra­nış bozukluklarına yol açan bir bozukluktur. Otizmi olan çocuklar ve yetişkinler, iletişim kurmakta güçlük çekerler. Arkadaşlık duyguları ve karşıdaki kişilerin duygularını anlama konusunda yetersizdirler. Çeşitli takıntılar, değişik davranış şekilleri ve özel korkular geliştirebilir. Gün­lük yaşamın becerileri ile başa çıkmada uzman yardımına ihtiyaç du­yarlar.
Konuşma ve dil gelişimini etkileyen diğer nedenler; kardeş sayısı, sırası, aile yapısı, cinsiyet ve konuşulan dildir. Karşılaşılan bu tip prob­lemler çocuğun öğrenme ve uygulama becerisini azaltır.

5- KONUŞMANIN GENEL ÖZELLİKLERİ

İnsanın Doğası ve Büyüme

Dil gelişiminin hızı temel olarak, kalıtsal lisan yeteneğindeki bireysel farklılıklara bağlıdır. Fiziki ve psikolojik olgunluk, kişilik, yapı, zeka ve cinsiyet ile ilgili bireyler arasındaki farklılıklar, kişiden kişiye değişen konuşma gelişimindeki farklılıkları açıklamaktadır. Örneğin; genellikle kızlar erkeklerden daha önce ve daha kolay konuşurlar.

Çevresel Etkiler

Ailenin sosyal ve ekonomik seviye ve yapısı, eğitim düzeyi veya bü­yük kardeşlerin olmasının lisan gelişiminde önemli etkisinin olduğu bi­linmektedir.

Gelişim Hızı

Çocuklarda konuşmanın gelişim hızı, zamanı ve özelliklerinde çe­şitli farklılıklar vardır. 2 yaşın sonunda, özellikle erkek çocuklarında, konuşmanın başlamasında gecikme görülebilmektedir. Ancak, bu sonraki dil gelişiminin gerileyeceği anlamını taşımaz. Bununla birlikte bu gecikmenin bazen normal olmayan bir başka durumu (tümör veya hormonal hastalıklar gibi) gösterebileceği unutulmamalıdır.

Çocuğun dil yeteneği, kısmen çevreden gelen kelime uyarısı­na, kısmen de tüm işitsel uyarıların beyinde doğru algılamasına bağlıdır.

Dil gelişiminin ilerleyişini konuşma organlarının çalışma kapasitesi kadar, görsel ve işitsel dikkat, işitsel hafıza, işitme ve dokunma ile ilgi­li kontrolün geri bildirim mekanizmaları da etkilemektedir.

6- KONUŞMA VE DİL BOZUKLUKLARI

A- Fizyolojik Konuşma Güçlüğü

Sesin çıkarılmasında meydana gelen hatalar konuşma bozukluğu olduğunu göstermez. Bu durum, dil gelişiminin normal bir süreci ola­rak değerlendirilebilir. Beyindeki işitsel algılama ve yorum hataları, ko­nuşma organlarının sesi çıkarma için gerekli hareketleri tamamlayama-ması, yapılan hataların nedenlerinden bazılarıdır. Kelimelerin son ses­lerini söylememe, kelime içindeki seslerin benzerlerini kullanma, ses­lerin yerini değiştirme, sesleri uzatma ya da kaydırma gibi söyleyiş ha­taları vardır.

B- Gecikmiş Konuşma

Çocuğun beklenen yaşta ve şekilde konuşma-dil becerilerinde sınırlılık olarak ifade edilebilir. Fiziksel ve zihinsel gelişimdeki genel bir gerileme nedeniyle 3. yaşın sonuna kadar dil gelişiminin olmamasıdır. Bu gerilik çeşitli belirtilerle kendini gösterebilir.

Konuşma ve dil eğitimi.

Gecikmiş konuşmanın temelinde zihinsel gerilik, sosyal yeter­sizlikler, duygusal ve fiziksel problemler, algılama problemleri, işitme kayıpları ve güdülenme eksiklikleri vardır.

Gecikmiş konuşmanın nedenlerini; organik yetersizlikler ve elveriş-siz konuşma çevresi olarak ikiye ayırabiliriz. Organik yetersizlikler; be­yindeki merkezi sinir sistemi yaralanmaları, virüs enfeksiyonları, hor-monal bozukluklar, konuşma organlarındaki yapı bozuklukları, işitme kaybı veya hafıza bozukluklarıdır. Elverişsiz konuşma çevresi ise, gü­dülenme azlığı, çevrenin sessiz olması, yetersiz öğretme teknikleri, an­ne ve baba arasındaki sorunlar, çocuğa karşı davranışlarının uygun ol­maması, yeni bir kardeşin doğması veya ikiz kardeş durumu gibi prob­lemleri içermektedir.

Öneriler: Tedavide genel prensip, erken tanı ve eğitimdir. Bu konu­da uzman tarafından bireysel eğitim programları ve aile eğitim prog­ramları ile uygun terapi teknikleri önerilir. Çocuğun ilk söylediği kelime­ler övülmelidir. Onay gördüğünü ve sevildiğini hisseden çocuk kendi­sini tanımlayabilir ve konuşmasını geliştirebilir.

Konuşmanın kazanılmasında her çocuk farklı gelişim hızına sahiptir.

Pek çok şeyin erken yapılmasını beklemek kesinlikle zararlıdır. Eğer çocuk konuşmada gecikme gösteriyorsa, uygun teşhis ve tedavi uz­man bir ekip tarafından yapılmalıdır.

C- Telaffuz Bozuklukları

Belirli konuşma seslerini telaffuz etmede veya kullanılan dilin kural­larına uygun söylenilmesindeki güçlüklerdir. Bir ya da birkaç sesin çı­karılmasındaki problemler kelimelerin anlaşılmasını etkileyebilir. Telaf­fuzun, konuşmanın anlaşılmasına katkısı çok fazladır.
Telaffuz bozukluğu olan çocuklar genellikle konuşmaya geç başla­mışlardır ve çok yavaş ilerleme gösterirler. Bu durum, lisanda gelişme geriliği gösteren çocukların tümünde mevcuttur. Bu çocuklar aşırı ha­reketli, dalgın, dikkatsiz, ilgisiz ve çoğunlukla utangaç görünürler, fizi­ki ve psikolojik gelişmeleri de geri olabilir. Kısa cümleler halinde geliş-memiş telaffuz ile konuşurlar. Telaffuz bozuklukları orta kulak enfeksi­yonu; dudak, diş, dil, burun ve damak gibi konuşma organlarında ye­tersizlikler; bu şekilde konuşmayı alışkanlık haline getirme; gelişim ge­riliği ve genetik nedenlerden meydana gelebilir.

Öneriler: Tedavide öncelikle; damak, dudak, diş ve dilin yapısı ve­ya hareketlerindeki bozukluk varsa tedavi edilir. Telaffuz bozukluğu olan çocukların kulak hastalıkları ve işitme kaybı yönünden de değer­lendirilmesi gereklidir. Doğru telaffuz, görme, işitme ve dokunma du­yuları kullanılarak öğretilmelidir.

D- Kekemelik

Konuşmanın akışında, ritminde veya akıcılığında bir bozukluk ol­ması durumudur. Kekemelikte konuşmadaki ritim bozukluğunun ya­nında, ayrıca kaslarda aşırı kasılma, yüzde, ellerde ve ayaklarda tikler görülebilir. Konuşmada tekrarlamalar, bloklar, uzatmalar ve eklemeler görülebilir. Nedenlerine yönelik birçok görüş olmasına rağmen, orga­nik ve çevresel etkenler üzerinde durulmaktadır.

Kekemelikte konuşma tedavisi

Öneriler: Çocuğun akıcı olmayan konuşmasına dikkati çekmeyin ve eleştirmeyin. Çocuğunuzun konuşma bozukluğuna üzülmeyin, şim­dilik onun konuşma şeklinin böyle olduğunu ve her şeyin normal oldu­ğunu kabul edin. Konuşması için cesaretlendirin, geniş arkadaş çevre­si olmasını ve sosyal faaliyetlere katılmasını sağlayın. Size bir şey söy­lemeye çalışırken dikkatinizi ona verin. Ayrıca, bu konuda uzman kişi­lerden mutlaka yardım alın.

E- Afazi

Beyinde meydana gelen hasar sonucu, dil ve konuşmanın bozul­ması ve anlaşılamamasıdır. Çok farklı şekillerde ve derecelerde afazi tipleri bulunmaktadır. Genel olarak afaziler 3 gruba ayrılır:

• Konuşmanın akıcı olduğu, anlamanın zayıf olduğu duyusal afazi­ler,
• Konuşma akıcılığının zayıf, anlamanın tam olduğu motor afaziler,
• Konuşma ve anlamanın tamamen bozulduğu total afaziler.

Öneriler: Afazinin terapisinde hedef, hastanın hastalık öncesi du­rumuna dönmesinden çok, mümkün olduğu kadar bağımsız olmasıdır.

Afazi’li bireyin konuşma tedavisi.

Afazi terapisinde, en üst seviyede iletişimi sağlamak, dil eksikliklerini mümkün olduğu kadar düzeltmek ve değişmiş yaşam koşullarını ka­bullendirmek hedeşenir. Amaç, hastaya mümkün olduğu kadar ba­ğımsız yaşamayı ve erişebileceği en üst seviyede iletişim kurmayı öğ­retmektir.

F- Apraksi

İstemli konuşmanın üretiminde sıralı konuşma hareketlerinin motor planlanmasında oluşan bozukluk sonucu ortaya çıkan motor konuş-ma bozukluğudur. Normal kas tonusu ve koordinasyonuna rağmen, amaca yönelik hareketler yerine getirilemez. Seslerin çıkarılması için gereken kasların pozisyonlanmasında güçlük vardır. Konuşma organ­larında amaca yönelik davranışların ortaya konulamamasıdır. Kişi ifa­de etmek istediği şeyi söylemekte zorlanmaktadır.

Öneriler: Tedavide üzerinde önemle durulması gereken şey dikkat­tir. Hastanın dikkatini toplaması için zaman verilmeli ve yardımcı olun­malıdır. Hasta, doğru konuşması için motive edilmeli. Hastayı depres­yona ya da kızgınlığa itecek telkinlerden kaçınılmalıdır. Kişiye mümkün olduğunca sabırlı davranılmalı, terapiden göreceği faydalar mutlaka açıklanmalıdır.

Doğru konuşma modelini oluşturmak için görsel, işitsel ve dokun­ma gibi duyular kullanılarak uyarılar pekiştirilmelidir. Doğru uyaran çok önemlidir. Karmaşık pek çok uyaran yerine mutlaka doğru ve tek bir uyaran tercih edilmeli daha sonra bu uyaranların sayısı ve çeşitliliği ar­tırılmalıdır. Sık ve doğru tekrar çok önemlidir. Tedavi sırasında öğreni­lenler mutlaka günlük yaşamda da uygulanmalı ve kullanılmalıdır.

G- Dizatri

Konuşma organlarının hareket ve kontrolünü sağlayan kasların ça­lışmasında yaşanan sorunlar ve konuşma organlarının birbiriyle koor­dinasyonunun bozulması nedeni ile ortaya çıkan bir dil ve konuşma bozukluğudur. Sorunun olduğu bölgenin yeri ve kaybın derecesine gö­re farklı tiplerde sınışandırılabilir.

Dizatri konuşma tedavisi.

Öneriler: Tüm tedavi yaklaşımları hastalığın nedeninin belirlenme­siyle başlamalıdır. Bu aşamadan nörologlar sorumludur. Konuşma li­san pataloğu ise, dizartrik konuşma bozukluğunun semptomatik ola­rak düzeltilmesi konusunda görev yapar. Terapide amaç, konuşmaya yardımcı organların, dil, diş, çene, yüz, ağız, kaslarının birbiri ile koor-dine olacak şekilde çalıştırılmasını sağlamak, uygun kas egzersizleri yaptırmak ve uygun telaffuz terapisi uygulamaktır. Ayrıca, konuşma organlarındaki kasların uyumlu çalışması içinde, fizik tedavi egzersiz­leri yapılmalıdır (elektroterapi, direnç egzersizleri gibi).

H- Yutma Güçlüğü

Öneriler: Yeme veya içme sırasında mutlaka dik pozisyon (yakla­şık 90°) sağlanmalıdır. Besinler küçük parçalar halinde olmalıdır (yarım kaşık ya da bir çay kaşığı gibi.). Beslenme çok yavaş olmalı, aynı saat içinde sadece bir gıda verilmelidir. Yemek yerken konuşmaktan kaçı­nılmalıdır. Her yemek öğününden sonra kişi mutlaka 90° açıda 30-45 dakika oturmalıdır. Yutma bozukluğu görülen hastalarda bireysel fark­lılıklar olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle her hasta için güvenlik ön­lemleri de farklı olacaktır. Yutma bozukluklarının tedavisi uzman bir ekip tarafından yapılmalıdır. Yapılacak uygulamalar uzman ekibin or­tak kararı doğrultusunda verilmelidir. Terapi programı, her hasta ken­di içinde değerlendirilerek planlanmalıdır.

I- Salya Problemleri

Salya çok ciddi bir tıbbi ve sosyal problemdir. Kişinin günlük haya­tında pek çok olumsuzluğa yol açmaktadır. Salyanın kişi üzerinde ko­ruma, yutma, beslenme ve konuşma gibi fonksiyonları bulunmaktadır. Salya kontrolünün bozulması bu fonksiyonların kalitesini önemli oran­da etkilemektedir.

Problemin ortaya çıkışı üst solunum yolu enfeksiyonu sonrası, diş çıkarma, apse gibi nedenlerle olabilir. Nörolojik hastalıklardan kaynak­lanan baş kontrolündeki yetersizlikler sonucu da yutma güçlüğü olu­şabilir. Kas tonusunun ya da tükürük bezlerinin aşırı uyarılması, dilin normalden büyük olması, çocukluk çağında alınan sara nöbetlerinin tedavisinde kullanılan ilaçlar, güdülenme eksikliği ve zeka geriliği de salya problemlerine neden olabilir.
Salya problemleri iki şekilde görülür:

1. Salyanın aşırı salgılanması, salyanın aşırı üretilmesinden kaynakla­nan salya problemleridir.
2. Salya kontrolsüzlüğü, salyanın ağızda kontrolünün zayışamasından dolayı meydana gelen problemlerdir. 15-18 aya kadar normal ço­cuklarda da görülebilmektedir. Fakat, 4 yaşın üzerinde görülmesi nörolojik bir sorunun varlığını düşündürmelidir.

Öneriler: Salya problemleri görüldüğü ve devam ettiği zaman mut­laka bir nörologa başvurulması gerekmektedir.

7- İŞİTME KAYBINA BA/LI KONUŞMA BOZUKLUKLARI

İşitme, konuşma gelişiminde en önemli etkendir. Konuşma bozuk­luğu, işitme kaybının derecesine göre değişik şekillerde meydana ge­lir. Bunlar:

• Doğuştan veya çok erken dönemde işitme kaybının oluşmasına bağlı olarak ortaya çıkan konuşma bozukluğu,
• Sözel iletişimin öğrenilmesinden sonra işitmenin kaybedilmesi so­nucu görülen konuşma bozukluğu,
• Kısmi işitme kaybına bağlı olarak oluşan çocukluk çağından itiba­ren ortaya çıkan, dil gelişiminde ve artikülasyonun özel yapılarında bozulmaya neden olan bir konuşma bozukluğudur.

Öneriler: İşitme kaybı nedeniyle hastaneye başvuran kişi bir ekip tarafından değerlendirilmelidir. Bu ekipte KBB doktoru, odyolog, ko­nuşma pataloğu, eğitim odyoloğu, psikiyatrist veya psikolojik danış-man, rehberlik uzmanı, çocuk gelişimci ve sosyal hizmet uzmanı görev almalıdır. İşitme kaybı teşhis edilip, işitme cihazı adaptasyonu yapıl­dıktan sonra, kişinin tüm gelişim alanları ve lisan gelişimi incelenmeli ve uygun işitme-konuşma eğitim programı başlatılmalıdır.

8- PSİKOLOJİK KONUfiMA BOZUKLUKLARI

Psikolojik konuşma bozukluğu, çok yoğun bir duygusal coşkunlu­ğa karşı gösterilen savunma türü tepkidir. Bu tür hastalarda yapısal bir yatkınlık görülmektedir. İnsan hayatında çok önemli, üzücü, kaygılan­dırıcı olaylar yaşanmaktadır. Bunlardan bazısıyla başedilebilir, bazısıy-la ise başedilemeyebilir. Psikolojik tepkilerin temelinde içgüdülerin yer aldığı unutulmamalıdır. Psikolojik kökenli konuşma bozuklukları çok farklı şekilde sınışandırılabilir. En sık karşılanılan psikojenik kökenli ko­nuşma bozukluğu mutizm’dir.

Mutizm

Bireyin, yeterli konuşma gelişimi ve bilinç düzeyine rağmen konuş-ma ile iletişimi reddetmesidir. Ama, konuşmayı anlama normal veya sözlü lisandan çok daha iyidir. Hiç olmayan veya çok az olan sözlü ile­tişim ile normal veya normale yakın alıcı dil yetenekleri arasındaki bü­yük fark mutizmin en çarpıcı özelliğidir. Mutizmde ses telleri yoluyla üretilen ses tamamen yok olmaz. Bu kişi iletişimde bulunmak amacıy­la isteyerek veya kendiliğinden gürültü yapabilir. Fakat bu konuşma sesi değildir. Mutizm bireyin konuşabilme özelliğine ve yeterli bilinç seviyesinin olmasına rağmen, konuşma iletişimi için isteksizlik halidir. İletişim, tamamen bireyin isteğine bağlı kalmaktadır.

İşitme engelli çocuğun eğitimi.

9- SES BOZUKLUKLARI

Sesin aşırı ya da yanlış kullanım sonucunda ses ile ilgili patolojiler ortaya çıkmaktadır. Sesin oluşması ile ilgili bozukluklar ses ile ilgili bir ya da daha fazla problem varsa oluşur. Ses bozuklukları ameliyat ya da tıbbi müdahale gerektiren larenksle ilgili bir anormallikten kaynak­lanabildiği gibi, larenkste anatomik bir anormalliğin olmadığı durumlar­da da var olabilir. Sesi oluşturan mekanizmaların herhangi birinde bir problem olduğu zaman sesin şiddet ve frekansı bozulacaktır.

Ses bozukluğuna neden olan pek çok hastalık vardır. En sık görü­len hastalıklar arasında ses yolunda çeşitli tipte şişlikler, ses tellerinin felç olması, solunum yollarında enfeksiyon, ödem ve midedeki asitli sı­vının yemek borusundan gırtlağa kadar gelmesi sayılabilir. Bu patolo­jiler sesin çok ve hor kullanılmasından olabileceği gibi hiçbir nedene bağlı olmadan da gelişebilir. Sık görülen belirtiler arasında, seste kısık­lık, boğazda kuruluk hissi, boğazda yanma, tıkanma, sık öksürme, gün içerisinde seste değişmeler sayılabilir.

Öneriler: Yukarda belirtilen semptomlardan birkaçı görüldüğü za­man, en kısa sürede Kulak Burun Boğaz hekimine, ses terapisi içinde dil ve konuşma patoloğuna danışılması gerekmektedir. Ses bozukluk­larının tedavi prensipleri olarak ses bozukluğuna bağlı olarak medikal tedavi, cerrahi tedavi ve ses terapisi sayılmaktadır.

10- YASAL DÜZENLEMELER

© 2009 - T.C. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı
Necatibey Caddesi. No:49 Kızılay/Ankara Tel:0 (312) 229 55 11 / Fax: 0 (312) 229 83 11