Aile Eğitim Seti - Görme Özürlüler

AİLE EĞİTİM REHBERİ
GÖRME ÖZÜRLÜLER

İçindekiler

1- Gözün Yapısı

2- Çocuğun Görme Seviyesi

3- Çocuk ve Görme

4- Çocukta Görme Özrünün Algılanması

A- Çocuklarda Görme Duyusunun Gelişim Aşamaları
B- Görme Özrünün Ölçüsü
C- Görme Özrünün Sebepleri

5- Anne Babaların Yaşadıkları Evreler

6- Demokratik Aile Tutumları

7- Eğitim

A- Görme Özürlü Öğrenciler İçin Özel Eğitim Okullarına Başvuru ve Kayıt Koşulları
B- İstenilen Belgeler

8-  Normalleştirme, Bütünleştirme, Kaynaştırma Ve En Az Kısıtlayıcı Eğitim Ortamı

A- Normalleştirme
B- Bütünleştirme
C- Birlikte Eğitim
D- Kaynaştırma Eğitimi

9-  Normal Gelişim Gösteren Çocuklar ile Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Gözlenen Gelişim Farkları Ve Anne Babalara Öneriler

A- 0-3 Yaş Grubu Çocuklarda Zihinsel Gelişim
B- 0-3 Yaş Grubu Çocuklarda Dil Gelişimi
C- 0-3 Yaş Grubu Çocuklarda Fiziksel Gelişim
D- 0-3 Yaş Grubu Çocuklarda Sosyal Gelişim
E- 0-3 Yaş Grubu Çocuklarda Özbakım
F- 3-6 Yaş Grubu Çocuklarda Zihinsel Gelişim
G- 3-6 Yaş Grubu Çocuklarda Dil Gelişimi
H- 3-6 Yaş Grubu Çocuklarda Fiziksel Gelişim
I-  3-6 Yaş Grubu Çocuklarda Sosyal Gelişim
J- 3-6 Yaş Grubu Çocuklarda Özbakım
K- 7-11 Yaş Grubu Çocuklarda Zihinsel Gelişim
L- 7-11 Yaş Grubu Çocuklarda Dil Gelişimi
M- 7-11 Yaş Grubu Çocuklarda Fiziksel Gelişim
N- 7-11 Yaş Grubu Çocuklarda Sosyal Gelişim
O- 12-18 Yaş Grubu Çocuklarda Zihinsel Gelişim
P- 12-18 Yaş Grubu Çocuklarda Fiziksel Gelişim
R- 12-18 Yaş Grubu Çocuklarda Cinsel Gelişim1
S- 12-18 Yaş Grubu Çocuklarda Sosyal Gelişim4
T- 12-18 Yaş Grubu Çocuklarda Duygusal Gelişim

10- Algı-Hareket Bütünlüğü

11- Evde Emniyet Kuralları

12- Mesleki Rehabilitasyon

13-Türkiye’de Görme Özürlülere Hizmet Veren Sivil Toplum Örgütleri

14- Yasal Düzenlemeler

15- İlköğretim Okulları

16-Sivil Toplum Örgütleri

17-Kaynaklar

Çocuğun görmesinde zorluk olduğunu fark etmek aileyi üzen bir du­rumdur. Bütün anne ve babalar için endişe, üzüntü, suçluluk duygusu, acı ve reddetme sık rastlanan duygulardır. Görme özrünü kabul ederek, üretici düşünmeye geçmek, uzun zaman alabilir. Eşinizle sorunlar, di­ğer çocuklarınız, işiniz, eviniz ve sorumluluklarınız daima yanınızda ola­caktır. Yükünüzü azaltmak ve işlerinizi kolaylaştırmak amacıyla; göz ve görme işlevleri, ailenin görme özürlü bireye karşı tutum ve davranışları, karşılaştıkları sorunlarla baş etme yolları, özürlü bireyin eğitimi, hakları ve ulaşabilecekleri kaynakları içeren bu kitap hazırlandı.

Bilgi, sırtınızdaki sorumluluk ve yükü paylaşacak doğru kaynaklara ulaşmanızı sağlar.

I- GÖZÜN YAPISI

Göz organı küçük olmasına rağmen çok iyi gelişmiş bir ışık alıcısı-dır. Gözün önemli bölümlerini ve görevlerini bilmek, çocuğunuzu anla­manızı ve ona faydalı olmanızı sağlar.

Gözün kesiti:

• Bu durum aileden kalıtımla mı geçiyor?
• Genetik danışmanlık isteyebilir miyim?
• Bu durumun tedavisi veya düzeltilmesi için bir yol var mıdır?
• Özel bir tedavi gerekli mi?
• Ne yardım edebilir?
• Yardım için ben ne yapabilirim?
• Çocuk ne yapmamalıdır? ( başını sallamamalı/ gözlerine bastırma­malı vs.)
• Tedaviye rağmen durum daha kötüye gider mi? Aynı kalır mı? Da­ha iyileşir mi?
• Benim çocuğum tekrar ne zaman incelenmeli ve muayene edilme­lidir?
• Daha ileri tavsiye ve yardım için nereye gitmeliyiz?
• Çocuğuma yardımcı olmak için ben/anne-baba olarak ne yapabili­rim?
• Okuyabileceğim yazılı bilgiyi nereden bulabilirim?
• Gözlük fayda eder mi? Ne zamanlar takılmalıdır?
• Çocuğumun ne kadar görebildiğini bana söyleyebilir misiniz?
• Çocuğumun daha iyi görmesi için az görenler yardımları var mıdır?
• En yakın az görenler kliniği neresidir?
• Benim çocuğum en iyi nasıl görür?(uzaktan/yandan/renkli/loş or-tamda/aydınlıkta/hareket ile/üç boyutlu)
• Çocuğuma yardım etmek için özel ışık kullanımı var mı?
• Çocuğumun eğitimi görme engelinden nasıl etkilenecektir?
• Öğretmene görme zorluğu ile ilgili ne bilgi vermeliyim?

3- ÇOCUK VE GÖRME

Göz, optik- görme siniri veya beyin hasarı sebebiyle görme bozuk­luğu olabilir. Görme, insan bilgi ve öğrenmesinin %80’nini sağlar. Göz organı gelişmesini doğumdan sonra üç yaşında tamamlar. Bebek ha­reketli, parlak sarı renkli ve çizgili cisimleri gözleri ile takip eder. İnsan yüzü çok dikkat çeker. Yüz mimik ve hareketlerini taklit ederek öğren­me başlar. Çocuk bakarak ve görerek görmeyi öğrenir. Temel göz kul­lanımı öğrenilen bir gelişmedir. Altı yaşın sonunda en olgun görme ka­zanılmıştır.

Görme yeteneğinin gelişme basamakları şöyle özetlenir:

Farkında olma: Yakın çevremizde oluşan hareket, ses ve dokun­madan farkında oluruz.

Dikkat: Görsel, sesli ve diğer duyusal uyarılara dikkatimiz çekilir. Onların farkına vararak onlara yönelir ve daha çok öğrenmeye çalışırız.

Yerini Bulma: Belli bir ses, koku ve görüntünün varlığını saptayın­ca onu çevredeki diğer varlıklardan ayırmaya çalışırız.

Hatırlatma: Önceden tanıştığımız bir nesneye sesini, kokusunu, sertliğini veya rengini hatırlayarak hoşlanıp, hoşlanmadığımızı düşün­cemizde oluştururuz.

Anlama: Anlamayı geliştirmek için bütün topladığımız bilgileri bir araya getiririz. Böylece hafıza ve problem çözme özelliklerimizi kulla­nırız. Bu nesne ile ne yapacağımızı kararlaştırırız.

Görme kullanıldıkça gelişir. Eğer çocuğunuzun kullanılabilir bir gör­mesi varsa kullanmaya teşvik edilmelidir. Beyin görme ile gelen bilgiyi diğer duyulardan gelen bilgiler ile birleştirir(dokunma, işitme, tatma, koku alma) ve uzaydaki yerimizin farkında olmadır.

Beyin dokumuzun % 40’ını görme bilgilerinin birleştirilmesi için kul­lanılması görmenin çok temel bir duyu olduğunu ispatlar. Çocuklar gözlerini çevre tecrübesi elde edinirken kullanırlar. Böylece ‘o anda öğrenme’ gerçekleşir.

Görüntü diğer duyu algılarını düzenleyerek bağlantılar kurar. Çocu­ğun zihin gelişiminde bu ‘algılama düzenlemesi’ dünyayı tanımasını sağlar.

4- ÇOCUKTA GÖRME ÖZRÜNÜN ALGILANMASI

Araştırmalara göre, çocuğun görmesinin gelişmesi doğum sonrası devam etmektedir. Kullanılabilir düzeye gelebilmesi için sürekli ve ka­liteli uyarılmasına ihtiyaç vardır. ‘Görme’ için algılama yetenekleri de gelişmeli ve görüntülerin beyinde anlamlandırılması yapılmalıdır. Bu sebeple çocuğun ne kadar ve nasıl gördüğünü anlamak için aylar, yıl­lar geçer.

Çocukta görme özründen şüphelenilmesi için şu belirtilerin olması gerekir;

• Yenidoğan bebeğin gözbebekleri siyah olması gerekirken beyaz gözükmesi,
• Gözün alışılmışın dışında küçük, çok büyük veya gelişmemiş olması,
• Çocuğun yüzünü ışık kaynağına dönmemesi,
• 6-8 haftalık bebek anne-babasının yüzüne bakabilmeli ve gülümse-melidir.

Tam körlük çok enderdir. Çoğu çocuk biraz görür. Ancak her gö­rüntünün önemi vardır ve kullanılabilir.Yalnızca ışık görebilen bir çocuk pencerenin yerini bulunca odanın düzenini kurabilir.

A- Görme Duyusunun Gelişim Aşamaları

Normal Çocuklarda;

0-1 ayda;    Başını ve gözünü ışık kaynağına döndürme, Yatay ve dikey düzlemde obje takibi, 6-8 haftada gözün içine bakış, "sosyal gülüşme".

2-3 ayda;    Yoğun göz teması, Dikey ve dairesel hareket takibi, Hareketli oyuncak takibi, Dudak okumaya başlama,

3-6 ayda;    Kendi ellerini seyretme, İleri uzanma, sallanan nesneyi yakalamak, Düşen ve uzaklaşan oyuncağı gözleme, Karşıya bakıştan yana bakışa dönme, Görsel dikkat alanının genişlemesi,

7-10 ayda;  Küçük parçacıkları fark etme, Önce dokunma ve parmak ucu ile tutma, Resimlerle ilgilenme, Yarısını gördüğü nesneye ilgi ve tanıma,

11-12 ayda; Evde görsel yer bulma, İnsanları tanıma, Resimleri tanıma, Saklambaç oynama,

1-2 yaşda;   Haberleşmede görmenin önemi, Yüz ifadeleri ve vücut dili, Öncül uyarılar ve gözlem, Olayların akışına bağlantı kurma, Sesli uyaranlara bağlanma,

Görme Özürlü Çocuklarda;

0-3 ayda;     Gözbebeğinin titreşmesi (Nistagmus), Görüntüyü normal dışı odaklama (Eksentrik fiksasyon), Göz teması yok, bağlanma gelişmez, Orta hat (düz çizgi yol gibi) kavramı oluşmaz, Görsel takip gelişmez,

3-6 ayda;     Şaşılık oluşur, Göz tembelliği (Ambliyopi), Motor gelişim geriliği:başını tutamaz, emekleyemez, Kötü alışkanlıklar, göze parmak sokma, sallanma,

7-12 ayda;   Uzay duygusu gelişmez, Göz uyumu yoktur, görsel takip yapamaz, Merak duyusunda gelişme geriliği, arama yapamaz,

1-2 yaşda;  Görsel haberleşme eksikliği: oyun alanında dışlanma, Anlık-doğal öğrenme geriliği, Çevre ile iletişim kurmada zorluk; hareket kısıtlılığı ve uyum bozukluğu.

Görmenin özellikleri ölçülebilir;

• Yakın ve uzak görme denenerek ince detayları seçme ölçülebilir (görme keskinliği).
• Renk ayırımı, görme alanı (anlık görünenler), ışığın etkisi, karanlığa uyum sağlamak, hareket algılama tespit edilebilir.
• Gözlük ihtiyacı ile doğru gözlük camları hesaplanıp görüntünün ço­cuğa net ve keskin ulaşması çok önemlidir.

Düşük görmesi olan çocukların görmeleri ölçülüp gözlük ile görme­nin artması da ortaya konmalıdır. Bütün çocukların gözlük takması ge­rekmez. Ancak gözde bulanık görüntü ‘ambliyopi’ denilen ‘tembel göz’ durumunu oluşturur, görme azalır. Çocukların görmeleri ölçülürken onlara eşleştirecekleri resimler, yön gösterecekleri şekiller, okuma bi­liyorlarsa harşer gösterilir. Cevap veremeyen çocuklarda elektrik akımları ile ölçme cihazları hastane ortamında kullanılır.

Diğer bir ölçme ‘tercihli bakış’, boş sayfa yerine çizgili resme bak­mayı gören çocuğun tercih etmesidir. Göremeyen çocuk boş sayfaya bakmaya devam eder. Görme keskinliği kesir olarak belirtilir. Üst sayı, şeklin gözden tutulduğu uzaklık mesafesini gösterir(genellikle 6 met­re), alt sayı ise normal gözün (standart) bu şekli görebildiği mesafedir. 6/6 standart, normal görmedir. Harf tablosu ile görme ölçülürken en üstteki büyük harf normal göz ile altmış metreden görülebilir. Kişi yal­nızca bu en büyük harfi görebiliyorsa görmesi 6/60 dır. Görme keskin­liğinin bu şekilde ölçülmesi ‘görme fonksiyonlarını’ tam açıklayamaz: hareket, renk, açıklık/koyuluk, görme alanı, vs. Az bir görmeyi iyi kul­lanabilen çocuklar çok rahat hareket edip çevrelerini öğrenebilirler. Çocuğu gözleyerek onun görebildiklerini öğrenmek bize çok bilgi ve­rir. Çocuğun konuşmasında gecikme varsa çocukla haberleşme daha çok gecikir ve zorlaşır.

Çocuğunuzu kimse sizin kadar iyi anlayamaz. Bu sebeple göz­lemlerinizi uzmanlara anlatınız.

B- Görme Özrünün Ölçüsü

Görme seviyesi göz uzmanı doktor tarafından ölçülür. Görme özrü tanımlanır: Hiç ışık görmeyen, tam kör en düşük seviyedir. Işık gören, el hareketlerini algılayan ağır görme özürlüdür. Altı metreden açılmış insan parmaklarını sayabilen az gören sınıfından ağır az görendir. Ki­tap, gazete okumada zorluk çeken ve okuyamayan ise az gören ola­rak tanımlanır. Bu görme seviyeleri göz doktoru tarafından ölçülür ve kaydedilir.

C- Görme Özrünün Sebepleri

Çocuğun görme özrünün birçok sebebi olabilir. Genetik-kalıtım, akraba evliliği ülkemizde çocukluk göz hastalıklarının temel sebebidir. Bunun yanında mikrop kapma veya kaza geçirme olabilir. Göz hasta­lıklarının erken teşhis edilip, tedavisine ve erken rehabilitasyonuna başlanması gerekir. Çoğu durumda bir özel neden bulunamayabilir.

5- ANNE BABALARIN YAŞADIKLARI EVRELER

Görme yetersizliği olan bir çocuğun doğumu, ailenin dengesini al­tüst ederek ailelerde değişik duygu ve düşüncelerin ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu duygular her ailede farklı evrelerden geçer.

Çocuğu olduğu gibi kabul etme sürecini kısaltabilen ailelerde, da­ha güvenli mutlu bir aile ortamı yaratılabilir.

Özürlü çocuğa sahip anne babaların geçirdiği evreler ve gösterdik­leri davranışlar şöyle sıralanır:

Şok:

• Aşırı üzülme,
• Çaresizlik duygusu,
• Kalbin hızlı bir biçimde çarpması, boşaltım organlarının çalışması, avuç içlerinin terlemesi, kulakların uğuldaması, şu (bulanık) görme gibi belirtiler gözlenebilir.

Reddetme:

• "O kadar kötü görünmüyor"
• "Çocuğun olağan dışı bir durumu yok"
• "Bunun tanısını doktor koymuş, bu nedenle başka doktorlara git­mek gerekir" diye düşünülebilir.
• Olayların farkında olmamaya çalışma,
• Başka şeylerle çok fazla meşgul olup çocuğun sorunuyla ilgilenme­ye zaman bulamama.

Depresyon:

• "Artık iş işten geçti bundan sonra hiçbir şeyin anlamı yok" diye dü­şünülebilir.
• Çevreyle ilişki minimuma indirilebilir.
• Normal çocuk özlemi duyulabilir.

Karmaşa:

• Böyle bir çocuğum olacağına keşke hiç olmasaydı

Suçluluk:

• "Bu durum benden değil, senden yada senin ailenden kaynaklan­maktadır" gibi ailedeki diğer kişiler suçlanabilir.
• Kişinin çocuğun durumundan kendini sorumlu tutması,
• Olumsuz duygularla ilgili suçluluk duyma.

Kızgınlık:

• Neden ben?

Pazarlık:

• "Eğer çocuğum düzelirse..."
• Çocuğun özrünü ortadan kaldırmanın yolları aranır. Örneğin; ame­liyat, ilaç vb.

Kabul ve uyum:

• O bizim çocuğumuz ve biz onu seviyoruz
• Çocukla daha çok birlikte olma,
• Çocuğun gereksinimlerini karşılamaya özen gösterme,
• Uzmanlarla işbirliği yapma.

Bu davranış özellikleri özürlü çocuğa sahip tüm ailelerde yaşanabil-mektedir. Çocuğu olduğu gibi kabul etme sürecini kısaltabilir, yukarı­da saydığımız evrelerin daha olumlu ve güvenilir geçmesini sağlayabi­lirsiniz. Demokratik aile tutumları geliştirebilen aileler bu dönemi daha az duygusal hasarla geçirir ve çocuğa iyi bir eğitim vermiş olur.

6- DEMOKRATİK AİLE TUTUMLARI

• Çocuklarını seven ve benimseyen çağdaş aile tipidir.
• Anne baba arasında saygı ve sevgi vardır.
• Ailede sorunlar emirlerle değil, konuşarak çözülür.
• Evde gerginlik yaratmak yerine sıcak bir ortam yaratılır, aile içinde uzun süren çekişme, kavga ve anlaşmazlıklardan uzak durulur.
• Çocuğa söz hakkı tanıyarak, birlikte konuşulur, şakalaşıp, eğlence ortamı yaratılır ona güven duygusu kazandıracak iletişim biçimleri benimsenir.
• Çocuğun uyması gereken kurallar belirlenir.
• Kuralları ailede herkes gönüllü olarak benimser.
• Cezalar ılımlı ve eğiticidir. Çocuğa, güven duygusu ve sorumluluk kazandırılır.
• Çocuğun kişiliğine saygı gösterilir, yaşından olgun davranışlar bek­lenmez.
• Özgür davranışları desteklenir.
• Dayaktan, onur kırıcı sözlerden özenle kaçınılır.

Bu tutum ve davranışı gösteren ailelerin çocukları toplumda bağım­sız, kendine yetebilen bir birey olarak yetişir.

Onaylanan aile, anne-baba tutumları çocuğun olumlu davranış de­ğişiklikleri göstermesinde ne kadar etkiliyse, onaylamadığımız anne-baba tutumları; "çok seven, kollayan, gevşek disiplinli aile tutumu", "baskıcı, itici, sevgisiz aile tutumu", "sevgisi yetersiz, disiplini gevşek aile tutumu", "geleneksel, ataerkil aile tutumu", "sıkı disiplinli, sevecen aile", "parçalanmış aile tutumları" da çocuklarımızın sağlıklı, uyumlu, kendine güvenli bir insan olmasını engelleyecektir.

Demokratik aile tutumları içinde yetişen çocukda da, gelişme süre­cinde olumsuz davranışlar gözlenebilir. Ancak anne-babaya karşı tep­kileri ve çelişkili duyguları büyük boyutlara ulaşmaz. Çoğu çatışmalar ev içinde kalır, okul başarısını engellemez, sapmalar olmaz, başkaldırı fırtınaya değil kısa süren bir esintiye benzer.

7- EĞİTİM

A- Görme Özürlü Öğrenciler İçin Özel Eğitim Okullarına Başvuru ve Kayıt Koşulları

Ülkemizde 15 görme engelli ilköğretim okulu bulunmakta olup, hepsi de yatılı ve gündüzlüdür.

Özel Eğitim Almak İçin Başvurulacak Kurumlar

1. Millî Eğitim Müdürlüğü,
2. Rehberlik ve Araştırma Merkezi Müdürlüğü,
3. Özel Eğitim Kurumları,

Kayıt için İzlenecek Yol ve İstenilen Belgeler

1. Bulunduğunuz ilin valiliğine veya ilçenin kaymakamlığına bir dilek­çe ile başvurunuz.
2. Dilekçeniz Milli Eğitim Müdürlüğüne oradan da en yakın Rehberlik ve Araştırma Merkezine havale edilir.

B- İstenen Belgeler

a- Tasdikli nüfus cüzdanı örneği (öğrenci için),

b- Veli ya da vasinin ikametgah ilmühaberi,

c- Tam teşekküllü bir hastaneden alınacak sağlık kurulu raporu. (Bu raporda çocuğun özrü, özür derecesi ve başka bir hastalığı olup olmadığı yer alacaktır.)

d- Rehberlik ve Araştırma Merkezince doldurulacak çocuk tanıma fişi,

e- Rehberlik ve Araştırma Merkezlerinden alınacak inceleme raporu,

f-  İki adet yeni çekilmiş vesikalık fotoğraf,

g- İki adet veli adresi yazılı posta pulu yapıştırılmış zarf,

h- Ekonomik durumu gösterir belge (Öğrenci Devlet Parasız Yatılı okuyacaksa). Bu belge örneğine uygun şekilde Milli Eğitim Mü-dürlüğü’nde doldurulabilir.

i- Veli ya da vasinin çocuğun yarı yıl ve yaz tatillerinde yanına ala­cağını gösterir taahhütname (bu belge daha sonra çocuğun okuyacağı okul müdürlüğünce hazırlanıp veliye imzalatılır).

j- İl Milli Eğitim Kurulu Kararı (Milli Eğitim Müdürlüğü’nce hazırla­nıp verilir).

1. Hazırlanan bu belgelerin dosyası öğrencinin yatılı ve gündüzlü ola­cağını belirten bir dilekçe ile Milli Eğitim Müdürlüğü’ne teslim edilir.
2. Görme engelliler ilköğretim okullarında gündüzlü veya yatılı öğre­nim görmek isteyen öğrencileri il eğitsel tanılama, izleme ve değer­leme ekibinin yönlendirme kararı ve il özel eğitim hizmetleri kurulu­nun yetiştirme kararı ile bu okullara yerleştirilir. Bu okullardan birine kayıt olmak isteyenler aşağıdaki işlemleri yerine getirmelidir.
3. Görme engelliler ilköğretim okullarını bitiren öğrencilerden ortaöğ­retime devam etmek isteyenler 8. sınıfın sonunda öğrenim gördü­ğü okul müdürlüğüne başvuruda bulunurlar.
4. İlköğretim ve orta öğretim okullarında kaynaştırma yoluyla eğitimi­ni sürdüren ve braille (kabartma) yazısı bilen öğrenciler, braille ders kitaplarını ücretsiz olarak Görme Engelliler Basımevi ve Akşam Sa­nat Okulu Altındağ - ANKARA (Tel: 0312 317 96 53) adresinden is­teyebilirler. Okulların listesi kitabın sonunda verilmiştir.

8- NORMALLEŞTİRME, BÜTÜNLEŞTİRME, KAYNAŞTIRMA VE EN AZ KISITLAYICI EĞİTİM ORTAMI

Görme yetersizliğinden etkilenmiş bir çocuğun gören akranlarıyla aynı eğitim ortamında okuyabilmesi için kaynaştırmanın gereklerinin yerine getirilmesi gerekir. Bunun için öncelikle normalleştirme, kay­naştırma, bütünleştirme ve en az kısıtlayıcı eğitim ortamı kavramlarının doğru anlaşılması gerekmektedir.

A- Normalleştirme

Toplumdaki yaşam, biçim ve koşullarının tüm yetersizlikten etkilen­miş kişilere de sağlanması anlamına gelmektedir. Normalleştirme ilke­sine göre görme yetersizliğinden etkilenmiş bir çocuk gören akranları­nın yararlandığı tüm haklardan yararlanabilir. Görme yetersizliğinden etkilenmiş çocuk da, gören akranları gibi ailesine yakın gören akranla­rının gittiği okula gidebilir. Ancak bu okullarda akranları kadar başarılı okuyabilmesi için gerekli olan özel eğitim öğretmeni, görme yetersizli­ğinden etkilenmiş öğrencilerin kullanacağı araç-gerecin ona sağlan­ması da onun en doğal hakkıdır. Normalleştirme, kişiyi normal yapma anlamına gelmemektedir. Aksine yetersizlikten etkilenmiş bireylerin yetersizlikleriyle kabul edilip, toplumda diğer kişilere sağlanan hizmet, hak, sorumluklar ve fırsatların onlara da sağlanması anlamına gelmek­tedir.

Normalleştirme ilkesinin savunduğu görüşlerin bir sonucu olarak;

Kaynaştırma,
Bütünleştirme ve
Birlikte eğitim

kavramları ortaya çıkmıştır.

B- Bütünleştirme

Bütünleştirme ilkesine göre, görme yetersizliğinden etkilenmiş bi­reyler de bu toplumun bir parçasıdır. Sosyal hayata entegre olabilme­leri toplumsallaşmanın gereğidir.

C- Birlikte Eğitim

Yetersizlikten etkilenmiş öğrencilerin, normal akranlarıyla birlikte normal sınışarda eğitim almasıdır.

D- Kaynaştırma Eğitimi

Özel yetişmiş personelin, özel destekleriyle, yetersizlikten etkilen­miş bireyin normal sınışarda öğrenimini değişik zamanlı olarak sürdür­mesi anlamına gelmektedir.

Kaynaştırma da esas olan, görme yetersizliğinden etkilenmiş öğ­rencinin, günün en azından bir bölümünde, normal sınıfta akranlarıyla birlikte eğitim görmesidir. Ancak bunun için gereksinimleri doğrultu­sunda özel yetişmiş personel tarafından öğrenciye, aileye, sınıfa, sınıf öğretmenine ve okul personeline gerekli destek özel eğitim hizmetinin verilmesi gereklidir. Aynı zamanda, öğrencinin öğreniminin en azından bir bölümünü normal sınıfta geçirebilmesi için gerekli araç-gereç ve ortam düzenlemesinin (yada uyarlamaların) yapılması gerekmektedir. Görme yetersizliğinden etkilenmiş çocukların, normal sınıfta akranla­rıyla birlikte öğrenim görmeleri birlikte eğitim anlamına gelmekle birlik­te, kaynaştırmadan söz edilebilmesi için, özel personel, destek hizmet ve özel düzenlemelerin yer alması gerekmektedir.

Normalleştirme kavramı en az kısıtlayıcı ortam kavramının oluşma­sına ve yetersizlikten etkilenen öğrencilerin akranları gibi, akranlarıyla birlikte gerekli destek hizmet sağlanarak kaynaştırma düzenlemeleri­nin oluşması hareketini başlatmıştır.

9- NORMAL GELİŞİM GÖSTEREN ÇOCUKLAR İLE GÖRME YETERSİZLİĞİ OLAN ÇOCUKLARDA GÖZLENEN GELİŞİM FARKLARI VE ANNE BABALARA ÖNERİLER

A- 0-3 Yaş Grubu Çocuklarda Zihinsel Gelişim

Normal Gelişim Gösteren

Zihinsel gelişim; düşünme, anımsama, farklılıkları ayırt etme veya işitme, fikirler ve durumlar arasındaki ilişkileri belirleme ve problem çözme becerilerini içermektedir.

0-3 yaş grubu çocuklardan beklenen en temel zihinsel gelişim ba­samakları aşağıda sıralanmıştır:

• İkinci bir nesneyi eline almak için bir elindeki nesneyi diğer eline ge­çirir.
• Kabın altına saklanan nesneyi bulur.
• Vücut kısımlarından birini gösterir.
• Benzer nesneleri eşleştirir.
• Karalama yapar.
• İstenildiğinde büyük ve küçüğü gösterir.
• Üç rengi eşleştirir.
• Ses çıkaran nesneleri isimlendirir.
• Eylem içeren resimleri isimlendirir.
• Geometrik şekilleri, resimleri ile eşleştirir.

0-3 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Zihinsel Gelişim

Zihinsel gelişim açısından görme yetersizliği olan çocukların uygun kavram gelişimi sağlayabilme ihtiyacı, onlara sunulan uyaranlarla al­dıkları ipuçlarının doğruluğuna dayanır. Görme yetersizliği olan çocuk, çevresi hakkındaki bilgileri birinci derecede işitsel ve dokunsal süreçte öğrenir. Görme yetersizliği olan çocuğun zihinsel gelişimi daha ya­vaş ya da farklı şekilde gelişir.

İşitme duyusu, bireye gerekli girdileri/bilgileri verir; ama işitme du­yusu, görmeden daha ağır gelişir. Bunun sonucu olarak görme yeter­sizliği olan çocukların gelişim evreleri yavaş olur. Zihinsel gelişim açı­sından dokunma ve işitme ile sağlanan bilgiler görme duyusuna kıyas­la daha fazla zaman aldığı için, daha yavaş bilgi sağlanır.

Görebilen ve görme yetersizliği olan tüm bebekler için dokunma bi­rincil bilgi kaynağıdır. İşitsel girdilerin/bilgilerin birincil kanal haline ge­lebilmesi için zaman gerekir. Bu nedenle ilk aylarda bebekle iletişimde mümkün olduğunca ona dokunmak ve yanında olmak ön plana çık­maktadır. Görebilen bir çocukta kavramları oluşturmada görsel bilgi kullanımı oldukça önemli ve ilk sırada yer almaktadır. Görmeye kıyas­la duyma daha kısıtlı bir değer taşımakta, dokunma ise uzaktaki çok büyük, çok küçük, kırılgan ya da tehlikeli objeler hakkında uygun de­neyimler sunamamaktadır. Bu nedenle görme yetersizliği olan çocuk­lar daha fazla dokunsal ve işitsel deneyimlere ihtiyaç duymaktadırlar.

Öneriler

• Bebeğinizin yatağının üstüne ses çıkaran oyuncaklar (mobiller) asın. Dikkatini bu oyuncaklar üzerine çekmeye çalışın. Bebeğiniz büyüdükçe, mobili eli ile araması, mobile dokunması ve mobili ha­reket ettirmesi için elinden tutarak elini yönlendirin.
• Bebeğinize şarkı söyleyerek, onunla konuşarak, yumuşak bir şekil­de bebek masajı yapın.
• Bebeğinizin ellerinin boş kalmasına izin vermeyin. Bebeğinize çın­gırak, diş halkası ve sıkılınca ses çıkaran oyuncakların yanı sıra ev­de bulunan plastik kap, kaşık, mandal ve kutu gibi eşyaları da ve­rin. Bunları tanıması, kavraması, elinden bırakması ve fırlatması için onu yönlendirin. Farklı yapı, büyüklük ve şekillerdeki nesneler, be­beğin oyundan sıkılmasını engeller, ilgisini çeker ve bu şekilde be­beğiniz yaşayarak ve etkin bir şekilde öğrenir.
• Oyuncağın ya da nesnenin nasıl kullanılacağını bebeğinizin elinden tutup yönlendirerek ona gösterin; bebeğinizi yapılanı tekrar etmesi için teşvik edin.
• Önce kendi vücut kısımlarınıza, sonra da çocuğunuzun vücut kı­sımlarına (burun, ağız, kulak, saç, el ve ayak gibi) dokunarak isim­lerini söyleyin, tekerlemeler söyleyerek çeşitli oyunlar oynayın.
• Değişik sesler çıkaran nesneleri farklı yönlerde hareket ettirerek, bebeğinizin işitme duyusu yardımı ile başını ya da vücudunu çevi­rerek bunları takip etmesini sağlayın.
• Sizin gözetiminizde dolap ve çekmeceleri boşaltıp tekrar yerleştir­mesine izin verin. Bu sırada ona eşyaların özelliklerini ayrıntıları ile anlatın.
• Bloklar, farklı büyüklükte toplar ve iç içe geçen kutuların yanı sıra mandal, makara gibi farklı nesneler vererek bunları tanımasını sağ­layın ve birlikte kutulara doldurma-boşaltma oyunları oynayın.
• Bebeğinizle dolgu oyuncaklar, evcilik oyuncakları (oyuncak bardak, kaşık, ütü, bebek vb.) kullanarak çeşitli oyunlar oynayın.
• İç içe geçen kutuları ve küpleri ne yaptığınızı ona anlatarak ve onun eli, sizin elinizi tutar konumda iken üst üste koyun ve daha sonra ondan devirmesini isteyin.
• Basmalı, itmeli, parmaklarını kullanabileceği ve neden-sonuç ilişki­sini görebileceği oyuncaklar hazırlayın.
• Farklı dokularda ve boyutlarda değişik sesler çıkaran toplar ile oyunlar oynayın.
• Farklı doku ve boyutlarda kağıtlar kullanarak, katlama, kesme, ka­ralama ve temel çizgiler çizme çalışmaları yapın. Çeşitli kalınlıklar­da ipler ile çizgiler ve geometrik şekiller oluşturarak bunları çocuğa tanıtın.
• Çocuğunuzun rafya, kurdele, bant vb. yapıda malzemelere dokun­masına ve bunları kullanmasına izin verin.

Kumaş, karton, düğme, pamuk, zımpara vb. nesneleri farklı sayfalara yapıştırıp bu sayfaları birleştirerek kitap oluşturun.

B- 0-3 Yaş Grubu Çocuklarda Dil Gelişimi

Normal Gelişim Gösteren

0-3 yaş grubu çocuklardan dil gelişiminde beklenen en temel ba­samaklar aşağıda sıralanmıştır:

1. Başkalarının çıkardığı sesleri tekrarlar.
2. Hareketle birlikte verildiğinde basit komutları yerine getirir.
3. Nesne ve kişileri belirtmek için tek sözcüğü anlamlı bir şekilde kul­lanır.
4. Kendi üzerinde 3 vücut kısmını gösterir.
5. "Bu nedir?" sorusuna nesnenin ismi ile cevap verir.
6. İsteklerini anlatmak için sözcükler ve hareketleri birlikte kullanır.
7. "Nerede?" sorusuna cevap verir.
8. Tanıdığı çevre seslerinin isimlerini söyler.
9. Kendi ismi yerine "Ben, bana, benim" ifadelerini kullanır.
10. "Kim?" sorusuna isimle cevap verir.

0-3 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Dil Gelişimi

Bebekler, yeni doğan döneminden itibaren sese tepki göstermeye başlarlar. Bu tepkiler duydukları seslerin anlamlarını bildiklerinden de­ğil, şartlandıkları ve bu sesleri çok duydukları içindir. Bu gelişme, gör­me yetersizliği olan çocuklarda ilk somut kelimelere tepki göstermek şeklinde olmayabilir. Görebilen bir çocukta görsellik, görme yetersizli­ği olan bir çocukta ise ses önemlidir. Görme yetersizliği olan çocukla­rın kendilerini yalnız hissetmelerini engellemek için düzenli olarak çe­şitli sesler dinletilmelidir. Önemli olan nokta, radyonun sesinin sürekli açık tutulmamasıdır. Bu durum, çocuğun çevresiyle ilgilenmesine en­gel olabilmektedir.

Görme yetersizliği olan çocuklarla konuşmak, eşyaların isimlerini söyleyerek, tanıtarak dokunmasını sağlamak, onunla oynamak, dil ge­lişiminde normal gelişmeyi sağlar. Çocuğun konuşmasına fırsat veril­meli ve kullandığı sözcüklerin anlamları zenginleştirilmelidir. Görme yetersizliği olan çocuklar, yüz ifadelerini ve hareketleri göremedikle­rinden dokunma duyusu, duyguların ifadesini anlamada büyük önem taşımaktadır.

Görebilen çocuklar anne babalarıyla göz kontağı kurabilir, onların yüzüne bakar ve gülümserler. Bu anne babanın etkileşimini pekiştirir. Anne-baba çocuğun ilgisini çeken nesneleri arayıp bulur. Onlar hak­kında konuşur. Görme yetersizliği olan bebeklerin anne babalarıyla göz kontağı kuramaması nedeniyle iletişimde ve dolayısı ile jest ve mi­miklerde azalma olur. Görme yetersizliği olan bebekler, dikkat çekmek için sözlü iletişim yerine ağlama, mızmızlanma davranışları gösterebi­lirler. Bu durumda anne-babaların ses tonlarını çok iyi kullanmaları ve dokunsal uyaranlarla bunu desteklemeleri gerekmektedir.

Öneriler

• Çocuğunuz ile anlaşılır cümlelerle, onun ismini kullanarak konuş-maya özen gösterin.
• Çocuğunuzun konuşmasını genişletin. Örneğin; çocuğunuz "top" dediğinde siz, "evet, senin büyük/yumuşak topun" diyerek bahse­dilen nesne veya olayların özelliklerine değinin.
• Konuşurken ona yaklaşıp dokunun, bazen yüzünü yavaşça kendi­nize doğru çevirin.
• Sesinizin tonunu değiştirin ve şarkı söyleyin. Bebek şarkıyı dinler­ken ellerinizle onun ellerini kavrayarak şarkının ritmine göre el çırp­tırın.
• Taklit etme yolu ile onun dikkatine, gülümsemesine ve çıkardığı seslere karşılık verin.
• Bebeğinizi hareket ettirirken "hoop, hop" veya oyuncak araba ile oynarken "düüt, düüt" gibi sesler çıkarın.
• Bebeğinize müzikli, sıkılınca veya sallanınca ses çıkaran oyuncak­lar alın. Oyuncağın çıkardığı sesi sözel olarak tekrarlayın. (Örnek: Çın çın, pam pam, buu buu gibi).
• Siz konuşurken, bebeğinizin sizin yüzünüze dokunmasına ve ağız hareketlerinizi hissetmesine izin verin.
• Bebeğinize dolgu oyuncaklar verin ve bu oyuncaklarla birlikte oy­nayın. Önce kendi vücudunda, daha sonra oyuncak bebekte vücut kısımlarına dokunarak ve onun da dokunmasını sağlayarak bu kı­sımları isimlendirin.
• Onu sıklıkla dışarı çıkarın ve onunla çevresinde duyduğu sesler, ko­kular ve hissettiği farklı durumlar (rüzgarın yüzüne vurması ya da havanın nemli olması vb.) hakkında konuşun. Bebeğinizi çevredeki sesleri (kedi sesi, akan suyun sesi, rüzgar sesi, veya zilin sesi gibi) fark etmesi için teşvik edin. Bu sesleri taklit etmesini isteyin.
• Çocuğunuzun evde yaptığınız etkinliklere katılmasına izin verin, onunla yaptığınız işler ve o gün planladığınız günlük işler hakkında konuşun.
• Oyun ve konuşmada, hareket içeren kelimeler kullanın ( Örneğin; oturalım mı?, yürüyelim mi? vb.).
• Çocuğunuz birden sessizleştiğinde, çevredeki seslerden olayları anlamaya çalıştığını düşünerek ona bu sesleri dinlemesi için fırsat verin, daha sonra bu sesleri ve kaynağını açıklayın.
• Çocuğunuzla karşılıklı oturun ve ellerinden tutup yönlendirerek blokları, kutuları üst üste koyma, yan yana sıralama, blokları sayma çalışmaları yaparak birlikte oynayın.
• Çocuğunuza günlük yaşantısında karşılaştığı durum, nesne ve olayları içeren kısa hikayeler anlatın ya da kasetlerden dinletin ve bu hikayeleri nesneler kullanarak canlandırın (alışveriş yapma vb.)
• Oyuncakları toplarken, tek tek dokunarak oyuncaklarının isimlerini söyleyin ve daha sonra çocuğunuzun da bu oyuncaklara dokuna­rak isimlendirmesini isteyin.
• Çocuğunuzla birlikte müzik eşliğinde dans edin. Hızlı müzikle hızlı hareketler, yavaş müzikle yavaş hareketler yaparak, "hızlı-yavaş" kavramlarını öğrenmesine yardımcı olun.
• Çocuğunuza bazı konu ve kavramları, çevre seslerini ("yağmur ya­ğar, şıp şıp şıp" gibi) içeren şarkılar ve rontlar öğretin.
• Çeşitli sesleri teybe kaydedin ve bu seslerin kaynağı olan nesnele­ri, çocuğunuza göstermeye çalışın. Çocuğunuzdan teypten duydu­ğu sesin kaynağı olan nesneyi bulmasını isteyin (Örneğin, köpek sesi-köpek maketi vb.).
• Bebeğinizin sesin nereden geldiğini anlamasına yardımcı olun.
• Çocuğunuzun yeni ve farklı deneyimler kazanmasına fırsat tanıyın.
• Çocuğunuza sorular sorun.
• Çocuğunuzu soru sormaya cesaretlendirin.
• Çocuğunuzla bebek diliyle konuşmaktan kaçının.
• Çocuğunuzla diğer insanlarla iletişimi geliştirmeye yönelik oyunlar oynayın.
• Çocuğunuza duygularınızı söyleyin.
• Çocuğunuza konuşma ve dinleme duruşunu öğretin.

C- 0-3 Yaş Grubu Çocuklarda Fiziksel Gelişim

Normal Gelişim Gösteren

Çocuklar, çevrelerindeki nesneleri ve kendi vücutlarını keşfetmek için hareket ederler. Bu hareket kapsamında nesnelerle yapılan kavra­ma, tutma gibi etkinlikler çocukların nesneyi tanımasını ve vücut kısım­larını nasıl kullanacakları bilgisini kazanmalarını sağlar.

0-3 yaş grubunda çocuklardan beklenen en temel fiziksel gelişim basamakları aşağıda sıralanmıştır:

• Önündeki nesneye uzanır ve kavrar.Kollarından destek alarak yüzükoyun yatarken başını ve göğsünü kaldırır.
• Kendisini bir yere destekleyerek oturur.
• Emekler.
• El çırpar.
• 3 küple kule yapar.
• Pastel boya ya da kurşun. kalem ile karalamalar yapar.
• Bağımsız yürür.
• Olduğu yerde çift ayak sıçrar.
• Sabit duran büyük topa tekme atar.

0-3 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Fiziksel Gelişim

Fiziksel gelişim, yukarıda da belirttiğimiz gibi; emekleme, tutunarak ayağa kalkma, tutunarak yürüme, yalnız başına yürüme vb. bir sıra iz­ler. Görme yetersizliği olan bir bebek ancak kulak-el birlikte çalışması­nı kurduktan sonra emeklemeye başlayacaktır. Bebeklerin emekleme­leri, çevrelerindeki işitsel ve dokunsal uyaranlara ulaşma çabasından kaynaklanır. Çevresinde duyduğu bir sesin kaynağına ulaşma becerisi ise birinci yılın sonuna doğru gelişebilecektir.

Görme yetersizliğinden etkilenen çocuklarda duruş ve yürüyüş so­runları gözlenebilir. Bunların nedeni, yeterince hareket etmemekten dolayı kasların güçlenmeyişi ve anne-babaların düşüp zarar görece­ğinden korkarak çocuklarına yürüme fırsatı vermemeleridir. Görme ye­tersizliği olan çocukların bedensel duruşlarında karşılaşılan problemler dengenin yetersiz olmasından ve kasların daha az güçlü olmasından kaynaklanmaktadır.

Az görmeyle doğan çocuklar, hareket gelişimlerini, özürle birlikte çevrelerini araştırma yoluyla geliştirmektedirler. Dolayısıyla az gören ve kör çocuklarda normal gelişim düzeyleri gecikebilir. Bu çocuklar yüzükoyun pozisyonunda uyumada zorlanabilirler. Sürünme ve emek­leme aşamaları da gecikip, sıklıkla 2 yaşından sonra yürümeyi öğrenir­ler.

Bebekler 4 aylık olduğunda uzandığı nesnenin görüntüsünü kavra­maya başlar. Görme engelli çocuklar ise 11. aya kadar ses çıkaran oyuncaklara uzanmayabilirler. İşittiği sese doğru yönelerek oyuncağı almak, görerek almaya göre daha karmaşıktır. Onların dünyaları kolla­rının uzanabildiği alan kadardır. Dolayısıyla görme engelli çocuklar eş-ya kavramlarını dolambaçlı yollardan öğrenmek zorunda kalırlar. Bu bebekler ilk önce uzandıkları mevcut objelerin varlığını ve sesini anla­maya çalışırlar. Çünkü dokunarak ve işiterek eşya kavramını geliştir­mede daha fazla zamana ihtiyaç duyarlar, dolayısıyla da gören çocuk­lara göre farkında olma fonksiyonlarını başarmada daha fazla zaman alabilir.

Öneriler

Fiziksel gelişim alanına yönelik öneriler, ince hareket gelişimi ve ka­ba hareket gelişimi olarak iki alt başlıkta ele alınmıştır. Kaba hareket gelişimi, çocuğunuzun baş, gövde, kol ve bacaklarını kullanma fırsat­larını; boynunu dik tutma, sürünme, emekleme, oturma, yürüme, sıç­rama ve tırmanma gibi becerileri içermektedir. Bu alanda çocuğunuzu desteklemek için;

• Çocuğunuzun yatış pozisyonunu sık sık değiştirin.
• Gün içinde farklı zamanlarda (en az bir saat) bebeğinizi düzgün yü­zeyde, yüzükoyun pozisyonda yatırarak onun yuvarlanması, otur­ması ve emeklemesi için gerekli hareketleri keşfetmesine yardımcı olun (Bu sürelerde yanında bulunun).
• Bebeğinize banyo yaptırırken ve onu giydirirken kol-bacak ve göv­desine yumuşak egzersizler yaptırın.
• Bebeğinizin fiziksel gelişimi hazır olduğunda, eşyalara tutunarak ayağa kalkabilmesi ve sıralayabilmesi için uygun ortamlar hazırla­yarak onu yönlendirin.
• Bebeğinizin ellerinden tutarak kısa süreli yürüme çalışmaları yaptı­rın. Beceri kazandıkça yardımınızı azaltın (tutunarak kalkabilen be­bekler için).
• Çocuğunuz destekle yürümeye ve nesneleri çekmeye hazır oldu­ğunda, çocuğunuza araba, küçük sandalye vb. itilen çekilen oyun­caklar sağlayın.
• Çok basit marangozluk (plastik) aletleri vererek belli deliklere, kalın plastik çivileri çakması için çocuğunuza model olun ve onu yönlen­dirin.
• Bebeğinize dokunmadan önce onunla konuşun.
• Bebeğinizi mümkün olduğu kadar sık hareket ettirin.
• Bebeğinizi beslerken ona dokunun ve onunla konuşun.
• Bebeğiniz yatarken ara sıra pozisyonunu değiştirin.
• Bebeğiniz başını kaldırmaya çalışırken zilli bir topla, yumuşak bir balonla ya da adını seslenerek ona yardımcı olun.
• Bebeğinizle sık sık konuşun.
• Bebeğinize farklı yüzeyler ve kumaşlara dokunması için fırsat verin.
• Bebeğinize vücudunu tanıması için yardımcı olun.
• Bebeğinize vücudunu hareket ettirmesi için yardımcı olun.
• Bebeğinizin kendi ellerinin farkına varmasına yardımcı olun.
• Bebeğinizin yatağının kenarına sesli oyuncaklar asın.
• Bebeğinizin ellerine değişik eşyalara dokunması için rehberlik edin.
• Bebeğinizin oturmasına yardımcı olun.
• Bebeğinizin değişik mesafelerdeki oyuncaklara uzanmasına yar­dımcı olun
• Çocuğunuzun bir amaca yönelik hareket etmesini isteyin.
• Çocuğunuza emeklemesi için yardımcı olun.
• Çocuğunuzun keşfetmesi için yerlere değişik oyuncaklar bırakın.
• Çocuğunuz emeklemeyi başardıktan sonra emekleyerek merdiven çıkmasına cesaretlendirin.
• Çocuğunuza ayakta durmayı öğretin.
• Çocuğunuzun ellerinden tutarak yürümesine yardımcı olun.
• Çocuğunuza yürürken kol ve bacak hareketlerini fiziksel yardımla gösterin.
• Çocuğunuz iterek hareket ettirebileceği büyük arabalardan çok hoşlanır. Bu tip oyuncaklar onun dengesini geliştirmeye de yardım eder.
• Çocuğunuzun yürüyebileceği mesafeyi zaman içinde yavaş yavaş arttırın.
• Çocuğunuza merdiven inip çıkmayı öğretin.

İnce hareket gelişimi alanında, çocuğun ellerini kullanmayı öğren­mesi ve parmak hareketlerini geliştirmesi amacıyla rehberlik yapılır. Bu alanda çocuğunuzu desteklemek için;

• Bebeğiniz sırtüstü yatarken ses çıkaran nesneleri hareket ettirerek bebeğin sesi takip etmesine yardımcı olun (Nesneyi sallayarak de­ğişik yönlere doğru çevirin).
• Bebeğinizin uzanabileceği uzaklığa toplar, bloklar veya çıngırak vb. ses çıkaran özellikte nesneler koyun. Yatağına tesadüfen temas edebileceği yerlere çeşitli nesneler asın. Bu nesneleri elden ele ge­çirebilmesi için onu destekleyin. Baş ve işaret parmağı ile kavrama­sı için verdiğiniz küçük nesneleri yutma tehlikesine karşın mutlaka bebeğinizin yanında olun.
• Büyük kaplar, yap bozlar, iç içe geçen renkli plastik kutular kulla­narak yap-bozları kaplara doldurma ve devirerek boşaltma gibi oyunlar düzenleyin.
• Çocuğunuzun arkasında durarak, eliniz çocuğunuzun elinin üzerin­de onun hareketine yardımcı olacak şekilde; uzanma, kavrama, sallama, vurma, çekme-itme vb. etkinlikleri çalışın.
• Çocuğunuza çeşitli boyutlardaki kutuları nasıl iç içe yerleştireceği­ni gösterin. Takmalı-sökmeli oyuncaklar vererek oynaması için teş-vik edin, birlikte oynayın.

D- 0-3 Yaş Grubu Çocuklarda Sosyal Gelişim

Normal Gelişim Gösteren

Sosyalleşme becerileri, diğer insanlarla birlikte yaşamayı ve onlar­la etkileşimde bulunmayı içeren davranışlardır. Sosyalleşme becerile­rinin gelişimi, çocuğun kendi çevresinde uygun şekilde kabul görme­si, sorumluluk paylaşımı ve böylece özgüven duygusunun ve diğer alanlarındaki becerilerin gelişiminde ona katkıda bulunur.
0-3 yaş grubu çocuklardan sosyal gelişim alanında beklenen en te­mel basamaklar aşağıda sıralanmıştır:

• Yetişkinin gösterdiği ilgiye tepki olarak gülümser.
• Aynadaki görüntüsüne ya da başka bir bebeğe doğru uzanır ve ha­fifçe vurur.
• "Ce-ee" oyununu taklit eder.
• Yetişkini taklit ederek ellerini "güle güle" anlamında sallar.
• Basit ev işlerinde yetişkini taklit eder (süpürmeye çalışır, yatak ör­tüsünü çeker, giysileri çamaşır sepetine atar).
• Güldüren ya da dikkati çeken hareketleri tekrarlar.
• Kitabı okuması veya paylaşması için yetişkine verir.
• Komut verildiğinde, bir başka odadan bir nesneyi getirip götürebilir.
• Yetişkin kıyafetleri ile "giyinme" oyunu oynar.
• Sevgi, kızgınlık, üzüntü, gülme vb. gibi duyguları sözel olarak ifade ederek anladığını gösterir.

0-3 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Sosyal Gelişim

Görebilen çocukların çoğu tarafından kendiliğinden öğrenilen gün­lük yaşam becerilerinin, görme yetersizliği olan çocuklara sistematik olarak öğretilmesi gerekmektedir. Küçük bir çocuğun sosyal ortamlar­da kendini yeterli hissetmesi ve olumlu benlik geliştirmesi, uygun etki­leşim kurma yollarına sahip olması ile sağlanabilir.

Öneriler

• Günlük bakımı sırasında, bebeğinizle aranızda neşeli, öğretici de­neyimler içeren bir iletişim olmasına özen gösterin.
• Bebeğinizle konuşurken ya da oynarken, yüzünüzün onunla aynı seviyede olmasına özen gösterin ve yüzünüze dokunmasına izin verin.
• Bebeğinize günde birkaç saat hafif, rahatlatıcı müzik dinletin. Hare­ketli müziklerde onun ellerini birbirine vurarak müziğe eşlik etmesi­ni sağlayın.
• Bebeğiniz, yabancılara alışabilmesi için zaman zaman anne baba­nın yanında tanımadığı kişileri de görmelidir. Bu nedenle farklı or­tamlara bebeğinizle birlikte katılmaya çalışın. Bu kişilerin bebeği­nizle iletişim sürecini başlatmasına yardımcı olun.
• Günlük yaşantı sırasında bebekten ayrılırken onu öpmek, el salla­mak, geri dönüldüğünde onu kucaklamak, ‘merhaba’ diyerek se­lamlamak sosyal becerilerin ve alışkanlıkların kazanılmasını des­tekleyecektir.
• Bebeğinizi çaba ve başarılarından dolayı ödüllendirin. "Aferin", "ci­ci" gibi sözel ifadelerin yanı sıra alkışlama, kucaklama gibi ödüller de verin.
• Bebeğinizin eğitimine ve bakımına tüm aile bireylerinin katılımını sağlayın. Bu durumun bebeğinizin sosyalleşmesinde büyük etkisi olacağını unutmayın.
• Çocuğunuza yaşıtlarıyla, kendisinden küçük ve büyük çocuklarla oynama fırsatı sağlayın, birlikte oyun oynaması için onu cesaretlen­dirin. Çocuklarla oynayabileceği basit, müzikli oyunlar öğretin.
• Çocuğunuza size yardım edebileceği küçük sorumluluklar verin.
• Çocuğunuza kendi odasında veya evin diğer bölümlerinde oyun oynama fırsatı sağlayın (köşeler oluşturun ve bu köşelerde evcilik oyunu, hikaye okuma-anlatma, hareketli oyunlar oynama, müzik dinleme ve müzik aletlerini kullanma gibi etkinlikler gerçekleştirebi­leceği düzenlemeler yapın).
• Çocuğunuzla günlük yaşantı ile ilgili oyunlar oynayın. Bu şekilde oyun ve oyun materyalleri aracılığıyla çocuğunuzla aranızdaki sos­yal etkileşimi güçlendirebilirsiniz (Oyuncak bebeği yatırıp uyutma, saçını tarama, besleme ve giydirme vb.)
• Çocuğunuza müzik dinleme alışkanlığı kazandırın. Onunla birlikte kollarını, bacaklarını, vücudunu neşeli ve ritmik bir şekilde hareket ettirebileceği şarkılar söyleyin.
• Çocuğunuzun şarkı söylemesi, konuşma becerisinin ve ritm duygu­sunun gelişmesine yardımcı olacaktır. fiarkı söylemesinin yanısıra, yüksek-alçak sesler, hızlı-yavaş ritimler dinletin ve çocuğunuzun dikkatini bunlar arasındaki farka yöneltin.
• Çevreyi tanıyabilmesi ve çevredeki sosyal ilişkileri tanımlayabilme-si amacıyla çevrenizde gezintiler yapın. Çocuğunuzun sosyal söz­cükleri kazanabilmesi için ‘lütfen’, ‘teşekkür ederim’, ‘günaydın’ ve ‘merhaba’ gibi sözcükleri doğal yaşantılar sırasında sıklıkla kulla­nın.

E- 0-3 Yaş Grubu Çocuklarda Öz Bakım
Normal Gelişim Gösteren
Öz bakım davranışlarının gelişimi, çocuğun kabulünü arttırarak ai­lenin ve toplumun mutlu ve bağımsız bir bireyi olma çabasında çocu­ğa yardımcı olur.
0-3 yaş grubunda çocuklardan beklenen en temel öz bakım gelişim basamakları aşağıda sıralanmıştır:

1. Anne/baba tarafından tutulan bardaktan içer.
2. İki elini kullanarak bardağı tutar ve bardaktan içer.
3. Bağımsız olarak kaşıkla yemek yer.
4. Düğmeleri çözüldüğünde pantolonunu çıkarır.
5. Tuvalete gitme gereksinimini sözle veya hareketle ifade eder.
6. Havlu verildiğinde ellerini yardımsız kurular.
7. Ayakkabılarını çıkarır ve giyer.
8. Taklit ederek dişlerini fırçalar.
9. Hatırlatıldığında peçete kullanır.
10. Çoraplarını çıkarır ve giyer.

0-3 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Öz Bakım
Banyo yapma, giyinme, yemek yeme ve tuvalet eğitimi, çocuğun günlük yaşamındaki temel etkinliklerdir. Her çocuğun, bu becerileri öğrenmek için hazır olduğu yaş değişiklik göstermektedir. Burada önemli olan; çocuğun yapamayacağını düşünerek onun yerine bunları yapmak değil, onun kendi ihtiyaçlarını karşılayabilir hale gelmesi için ona fırsat vermek ve yardımcı olmaktır. Başlangıçta eğitimci ya da an-ne-baba model olmalı ve etkinliği anlatmalı, daha sonra elini çocuğun elinin üzerine koyarak beceriyi yapmasında fiziksel olarak ona destek olmalı ve çocuk beceri kazandıkça bu desteği azaltmalıdır.

Öneriler

1. Bebeğinizi biberonla beslerken onun da biberonu tutmasına fırsat verin. Daha ileri aylarda sizin gözetiminizde kendi başına biberonu­nu tutarak beslenmesi için onu teşvik edin.
2. Bebeğiniz sizin yedirdiğiniz katı yiyeceklere alıştıktan sonra, bebe­ğinizin eline sevdiği yiyeceklerden küçük parçalar vererek (verdiği­niz yiyeceğin özelliklerini tanımlayarak) yine sizin gözetiminizde ye­mesi için fırsat verin.
3. Bebeğinizin bardağı tutması, ileri aylarda da bardaktan su içmesi ve yardımla kaşığı ağzına götürmesi için ona yardımcı olun. Başlan­gıçta bardağa ya da kaseye çok az miktarda sıvı koyun.
4. Bebeğinizi giydirirken onunla ne yaptığınız, hangi giysisini giydirdi­ğiniz ve hangi vücut kısmına dokunduğunuz vb. hakkında konuşun.
5. fiapkasını, çoraplarını, bağları çözülmüş ayakkabılarını vb. giysileri­ni çıkarması için çocuğunuza fırsat verin.
6. Sizin gözetiminizde kendi yemeğini kaşık kullanarak yemesine fır­sat verin.
7. Bağımsız olarak bardak, kaşık kullanması için fırsatlar sağlayın.
8. Dişlerini fırçalaması ve peçete kullanması için yemek sonrasında bunları yaptığınızı anlatarak ve bunlara ilişkin sesleri dinleterek ona model olun.

F- 3-6 Yaş Grubu Çocuklarda Zihinsel Gelişim

Normal Gelişim Gösteren

3-6 yaş döneminde soyut düşünme ve diğer karmaşık kavramların gelişimi gözlenir (Örneğin mekan, derinlik, uzay kavramları). Kavram­lar, soyutlamalar ve sınışamalar geliştirme, her çocuk için önemli zihin­sel becerilerdir. Bu yaş grubundaki çocuklardan beklenen zihinsel ge­lişim basamakları aşağıda sıralanmıştır:

• Küçük-büyük, ağır-hafif nesneleri isimlendirir.
• Sorulduğunda 10 vücut kısmını gösterir.
• Taklit ile 10 nesneyi sayar.
• 6 parçalı yap-bozu tamamlar.
• İstenildiğinde 3 rengi isimlendirir.
• Üç şekli isimlendirir (kare, daire, üçgen).
• İnsan resmi çizer (baş, gövde, kollar ve bacaklar).
• Nesneleri başka bir nesnenin önüne, arkasına ve yanına koyar.
• 3’e kadar olan kombinasyonları toplar ve çıkarır.
• Doğum gününü gün ve ayı ile söyler.

3-6 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Zihinsel Gelişim

3-6 yaş döneminde, soyut düşünme ve diğer karmaşık kavramların gelişimi hızlanmaktadır. Ancak görme yetersizliği olan çocuklar bu noktada yavaşlık göstermektedir. Çünkü görme yetersizliği olan ço­cuklar, bu bilgileri diğer kişilerin kendileri için yapmış oldukları tanım­lamalardan elde etmek zorundadırlar. Gelişim basamaklarında ve so­yut kavramların kazanılmasında öncelikle bir genel kavram oluşmakta­dır. Gelişim aşamasında görme yetersizliği olan çocukların görme du­yusu dışında sağlayacakları ipuçları çok önemli olduğundan, bunlar sağlanmadığı takdirde gelişimsel gerilikler gözlenebilir.

Bu dönemde oyun, kavram gelişimini sağlamak açısından önemli­dir. Zihinsel gelişim, merakı keşfetme, neden-sonuç ilişkisi oyun orta­mında daha kolay, daha kalıcı ve eğlenceli bir şekilde çocuğa kazan­dırılabilir. Çocuklar, keşfedici oyunlarla problem çözme becerisini de kazanmaktadırlar İpe farklı renklerde çamaşır asma gibi).

Taklit, becerilerin öğrenilmesinin önemli bir yoludur. Görme yeter­sizliği olan bebekler, taklit becerilerini diğer kişilerin beden hareketlerini kendilerinin üzerinde bırakmış oldukları duygular çerçevesinde or­taya koyabilirler. Bu nedenle dokunsal deneyimlerin artırılması çocu­ğun taklit becerisini, dolayısı ile de zihinsel gelişimi destekler.

Görme yetersizliği olan bir çocuk kavramları oluşturma sürecinde, daha çok işitme ve dokunmaya bağlı kalacağından tüm kavramların dokunsal ya da işitsel yaşantıyla öğretilmesi gerekmektedir. Bu alan­da çocuğunuzu desteklemek için;

Öneriler

• Çocuğunuza ev ortamında tüm odaları gezdirin ve bu odaların özel­likleri hakkında sözel olarak ayrıntılı bilgi verin.
• İki nesne arasındaki farklılıkları ifade etmesi üzerinde çalışın.
• İki tane birbirine benzeyen, bir tane benzemeyen nesneden oluşan bir nesne grubundan, aynı nesneden birini çocuğa verin. Elindeki nesnenin diğer nesnelerden hangisine benzediğini dokunarak bul­masını isteyin.
• İki tane benzer, iki tane farklı nesneden oluşan bir nesne grubunun içinden çocuğa iki farklı nesne verin. Elindeki nesneleri benzerleri ile eşleştirmesini isteyin.
• Çocuktan nesneleri, işlevlerine ve değişik özelliklerine göre sınışan­dırmasını isteyin. Örneğin çatal, kaşık yemek yememiz için gerekli bir araçtır. Metal kaşık, plastik kaşık vb. sınışandırılması gibi.
• Yaprak, kozalak, taş, dal parçaları, kuş tüyü vb. nesneleri toplaya­rak biriktirmesine izin verin. Bu nesnelerin özellikleri hakkında ço­cuğunuzla konuşun.
• Çeşitli nesnelere çocuğunuzun dokunmasına izin vererek, bu nes­nelerin sayıları (az ya da çok oluşları), nasıl kullanıldıkları ve benzer olup olmadıkları hakkında onunla nesnenin tüm özelliklerini açıkla­yarak konuşun. Ona nesneyi tanıması için zaman tanıyın.
• Çocuğunuza değişik dokuda nesneler vererek bunları keşfetmesi için fırsat yaratın. Örneğin; yumuşak, sert, pürüzlü, kaygan, ıslak nesneler verin. Bu nesnelerin özelliklerini ve dokunulunca verdiği hissi, çocuğunuzun anlayacağı dilde tanımlayın.
• Bebeğiniz ile çevreye gezintiler yaparken, onun nesnelere dokun­masına izin vererek, büyük-küçük, sıcak-soğuk, içinde-dışında gibi kavramları doğal ortamda öğrenmesini sağlayın.
• Çocuğunuzun çevresinde tanıdığı nesnelerin şekillerini kartona çi­zip keserek, bu şekillerin etrafında parmaklarını gezdirmesine fırsat verin. fieklin özelliklerini anlatın (şeklin bu kısmı, yuvarlak ya da siv­ri vb.).
• Aynı şekilleri farklı malzemeler kullanarak ikişerli setler olarak hazır­layın. Çocuğunuzdan bunlara dokunarak aynı malzeme ile yapılmış olanları eşleştirmesini isteyin.
• Farklı şekilleri tek bir malzeme kullanarak ve her şekilden iki tane olacak şekilde hazırlayın. Çocuğunuzdan aynı şekilde olanları eş-leştirmesini isteyin.

G- 3-6 Yaş Grubu Çocuklarda Dil Gelişimi

Normal Gelişim Gösteren

3-4 yaşlarındaki çocuklar, kelime dağarcıklarını hızla geliştirirler. Hem yeni sözcükler öğrenir, hem de daha önce öğrendikleri sözcük­leri daha esnek kullanmaya başlarlar. Duygularını, düşüncelerini, ilişki­lerini anlatabilirler. Kız çocukları, erkek çocuklara göre dili daha erken dönemde ve daha becerikli bir şekilde kullanırlar. 5-6 yaşlarındaki ço­cukların dil kullanımı, bir yetişkininkine benzer, sosyal etkinliklerde ko­nuşma artmaktadır.

3-6 yaş grubundaki çocuklardan beklenen dil gelişimi basamakları aşağıda sıralanmıştır:

• Sorulduğunda ismini ve soyadını söyler.
• Sık kullanılan nesnelerin nasıl kullanıldıklarını anlatır.
• İki olayı oluş sırasına göre anlatır.
• Birleşik cümleler kullanır (Topa vurdum ve yola kaçtı).
• Karmaşık cümleler kullanır (Benden gelmemi istedi çünkü...... ).
• Telefon numarasını ve adresini söyler.
• En çok, en az ve birkaçı gösterebilir.
• Günlük deneyimlerini anlatır.
• "Neden?" ve "Nasıl?" sorularına açıklama ile cevap verir.
• Sözcükleri tanımlar.

3-6 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Dil Gelişimi

Konuşmaya yeni başlayan görme yetersizliği olan çocuklar konuş-malarında bir takım cümleleri anlamsız şekilde tekrar ederler. Bunun nedeni, çocuğun saatlerce televizyon karşısında oturması gibi, iletişim anlamı taşımayan dil yaşantılarına maruz kalmasıdır. Burada işitsel uyarım vardır, ancak çocuk için anlamlı işitsel girdiler/bilgiler yoktur. Bunun yerine az sayıda da olsa çocukla iletişim içindeyken ona dile ilişkin girdiler/bilgiler vermek, dil gelişimi açısından yararlıdır. Görme yetersizliği olan çocuklarda dil gelişimini desteklemek için çocuğun is­tek ve ihtiyaçlarını tahmin etmek yerine onun ifade etmesini beklemek, dokunduğu nesnelerin isimlerini söylemek, bunlarla ilgili konuşmak, çocuğun yaptığı hareketleri betimlemek ve kavramları anlatmak yerine doğrudan yaşantılar sağlamak gerekmektedir.

Öneriler

• Çocuğunuzun yanında olmadığınız zamanlarda yemek yeme, tuva­let vb. ihtiyaçlarını karşılayabilmesi için bunları ifade etmesini öğre­tin.
• Onu yeni yerlere götürün. Yaptıklarınız, gördükleriniz ve duydukla­rınız hakkında konuşun.
• Her çeşit dilbilgisi hatasının doğrusunu, doğal ortamda tekrarlayın.
• Karışık ve anlaşılamayan konuşmaları, ona anlayabileceği düzeyde ve özellikle işitsel ve dokunsal tanımları kullanarak açıklayın.
• Telefon çaldığı zaman telefona bakması, sizi çağırması ve tanıdık kişilerle konuşması için fırsatlar verin.
• Kısa süreli olmak koşuluyla çocuğunuzun eğitici ve dinleyerek an­layabileceği televizyon programlarını ve reklamları takip etmesine izin verin.
• Çocuğunuza gittiğiniz yerlerde duyduğu sesleri farketme fırsatı ve­rin. Daha sonra bu sesleri birlikte dinleyerek geçmiş yaşantılar hak­kında konuşun.
• Çocuğunuzun sesleri eşleştirebilmesi için, farklı yapıdaki kutuların içine nohut, mercimek vb. nesneler koyun ve ağzını açılamayacak şekilde yapıştırarak kapatın. Ses çıkaran bu materyallerden iki set hazırlayın. Bunlardan birini sallayarak sesini çocuğunuza dinletin ve ondan bu materyal ile aynı sesi çıkaran materyali bulmasını isteyin. Başlangıçta siz model olun, materyali gösterin ve çıkardığı sesi sö­zel olarak tanımlamaya çalışın.
• Çocuğunuza ve arkadaşlarına hikayeler anlatın. Hikayeyi anlattık­tan sonra çocuklarla, hikaye hakkında konuşma, hikaye ile ilgili so­ruları cevaplama, hikayeyi tamamlama, dramatize etme, yeni hika­yeler yaratma gibi faaliyetler yapın.
• 5-6 yaşındaki çocuğunuzla aynı sesle başlayan sözcükleri söyleme oyunu oynayın. (Örneğin "E" sesi ile başlayan kelimeleri söyleme) (Yetişkin: Elbise, Çocuk: Ev vb.)
• Çocuğunuzla "Bana tersini söyle" oyununu oynayarak zıt kavram­ları öğretmeye çalışın. (Örneğin; Yetişkin: Bana büyüğün tersini söyle, Çocuk: Küçük)
• Çocuğunuza gelecek zaman ifadelerini kullanarak cevap verebile­ceği sorular sorun.
• Çocuğunuza telefon numaranızı, adresinizi öğretin.
• Bu dönemde de çocuğunuza gelişimini destekleyici, sizinle ve di­ğer çocuklarla birlikte oynayabileceği oyuncaklar sağlayın (evcilik oyuncakları, tamir aletleri, mekanik oyuncaklar, legolar, kavram oyuncakları, boncuklar, çiftlik oyuncakları vb).
• Özellikle sosyal yaşantı sırasındaki deneyimlerini oyunlarına trans­fer edebilecekleri materyaller sağlayın(Örneğin evcilik oyunundaki tencere, tabak, çatal, bardak vs.gibi). Çünkü misafir ağırlayan an­nesini gören bir çocuk; oyununda annesinin kullandığı materyalle­re ihtiyaç duyacaktır. Doktor aletleri, tamir aletleri, evcilik oyunun­da kullanılan eşyalar vb. oyuncaklar, çocuğun bu ihtiyacını karşıla­yacaktır. Bu malzemeleri alarak çocuğunuza sunabileceğiniz gibi evde kullanılmayan, çocuk için tehlike yaratmayacak eşyaları da çocuğunuzun ihtiyacına göre ona sunabilirsiniz.

H- 3-6 Yaş Grubu Çocuklarda Fiziksel Gelişim

Normal Gelişim Gösteren

3-6 yaş dönemi fiziksel gelişim açısından çocukların "temel hare­ketler döneminde" bulundukları yaşlardır. Temel hareketler dönemin­de kazanılan beceriler; koşma, atlama, sıçrama, sekme, yakalama, fır­latma, topa ayakla vurma gibi becerilerdir. Bunlar, tüm çocuklarda gözlenebilen ortak özellikler ve yaşam için gerekli becerilerdir.Temel hareketlerin gerçekleşmesi ve gelişmesi için olgunlaşma kadar çevre­sel ve bireysel etkenler de önemlidir. 3-6 yaş grubundaki çocuklardan fiziksel gelişim alanında beklenen basamaklar aşağıda genel olarak sı­ralanmıştır:

• Parmak ucunda yürür.
• Ayak değiştirerek merdivenleri çıkar.
• İki eliyle topu yakalar.
• 4-8 saniye yardımsız tek ayak üzerinde durur.
• Denge tahtasında yürür.
• 2-3 parçalı oyun hamurundan şekilleri birleştirir.
• Ev, insan, ağaç gibi tanınabilir basit resimler çizer.
• Basit şekilleri keser ve yapıştırır.
• Kalemtıraş kullanır.
• Koşarken yerden nesneleri alır.

3-6 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Fiziksel Gelişim

Görme yetersizliği olan çocuklarda çevrenin etkisiyle olgunlaşma düzeyi değişken olabilir, bu da hareketlerin kazanılma sırasını, hızını ve düzeyini yavaşlatabilir. Bu alanda yapacağımız yoğun çalışmalar ve egzersizler ile çocuğun yaşının gerektirdiği gelişim düzeyine ulaşması sağlanabilir.

Doğuştan görme engelli çocukların hareket gelişimleri gecikmekte­dir. Bunun nedeni; oyun ve aktiviteler sırasında eşyalara uzanma ve bulmada problem yaşaması, her iki elini vücudunun önünde bir araya getirmede zorluk, hareket sırasında görsel uyaranların olmaması ve çocukların çevreden aldıkları uyaranların eksik olmasıdır.
Görme engelli çocuklar genelde gören yaşıtları gibi aynı zamanlar­da emekleyemez ve yürüyemezler. Kas zayışıkları nedeniyle fizik te­daviye ihtiyaç duyarlar. Bazı görme özürlü bebeklerde beyin özürleri­nin de bulunması fizik tedavi almalarını gerektirir.

Öneriler:

• Çocuğunuzun temel hareket becerilerini olgunluk düzeyinde başa­rabilmesi için çocuğa deneyim sağlayacağı düşünülen; asker gibi yürüme, parmak ucunda yürüme, yuvarlanan topa tekme atma, öne takla atma, tek ayak üzerinde sıçrama, çizgi çalışmaları ve ka­ğıt katlama vb. değişik uygulamalar yaptırın.
• Tekmelemek için büyük deniz topları, fırlatma ve yakalama için kü­çük toplar vererek onunla oynayın.
• Sandalye veya koltuğa tırmanıp yanınıza oturması için ona yardım edin.
• Çocuğunuzun koordinasyon gelişimine yardımcı olması için; san­dalye, üç tekerlekli bisiklet, oyuncak araba, sallanan at, salıncak vb. oyun araçlarını kullanmasına fırsat verin.
• Çocuğunuzu sık sık çocuk bahçesine götürerek sallanma, tırman­ma, kayma, dengede yürüme, merdiven inme-çıkma vb. etkinlikler yapmasına fırsat verin.
• Bir kutu veya sepet içine oyuncaklarını, küçük eşyalarını doldurup boşaltmasını sağlayın.
• Masa ya da muşamba üzerinde oyun hamuru (plastrin) ile sıkma, yuvarlama ve değişik şekiller yaratma denemeleri yapmasına fırsat verin.
• Ev dışı oyun alanlarında oynayabilmesi için özellikle kum havuzu bulunan yerleri tercih edin ve yanınızda kova, kürek, tırmık, elek gi­bi kum oyuncakları bulundurun.

I- 3-6 Yaş Grubu Çocuklarda Sosyal Gelişim

Normal Gelişim Gösteren

Üç yaşından itibaren oyun çağına giren çocuk, hareket becerileri­nin de gelişmesiyle çevre üzerinde egemenlik kurmaya ve bunu gide­rek genişletmeye başlar. Artık çevresinde kendisinden bağımsız bir dünyanın varlığını ve kendisinin o dünya içinde bir birey olduğunu ka­bul etmiştir. Bu evrede çocuk, kendine özel ayrı bir benlik ve cinsiyet duygusu geliştirmeye başlar. Kuralları ve beklemeyi öğrenir, arkadaş seçimlerini kendi yapmaya başlar. Beş yaşına geldiğinde ise, artık ya­şadığı kültür çevresine uyum göstermeyi başarır. Altı yaşında çocuk bazı sorumlulukları almaya ve grup oyunlarından hoşlanmaya başlar.
3-6 yaş grubundaki çocuklardan beklenen sosyal gelişim basa­makları aşağıda genel olarak sıralanmıştır:

• Diğer çocukların hareketlerini taklit ederek kurallara uyar.
• Telefona cevap verir, yetişkini arar veya tanıdığı kişilerle telefonda konuşur.
• Daha büyük bir çocuk tarafından yönetilen grup oyunlarının kural­larına uyar.
• Zorluk çektiği zaman yardım ister (banyoda ya da içecek alırken).
• Başkalarına ait olan nesneleri kullanmak için izin ister.
• Kendisi ile ilgili duyguları ifade eder: kızgınlık, mutluluk, sevgi.
• Başkalarına oyunun ya da etkinliğin kurallarını anlatır.
• Yetişkin rollerini taklit eder.
• Kendi arkadaşlarını seçer.
• Kukla kullanarak ya da kendisi rol alarak öykünün bir kısmını can­landırır.

3-6 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Sosyal Gelişim

Görme yetersizliği olan küçük çocuklara, konuşurken diğer kişiye bakma ve dikkat etme, başkalarını oyuna katılmaları için davet etme, birisi ile karşılaştıklarında önce o kişi ile el sıkışmalarını öğretme, onla­rın akranları tarafından daha fazla sosyal kabul görmelerine yardımcı olur. Çocuğa sosyal etkileşimlerinde gösterebileceği davranışları öğ­retme ve bunları yerleştirme, uygun olmayan davranışlarını ortadan kaldırma, çocuğun kendini güvenli ve yeterli hissetmesini sağlayarak sosyal gelişimini olumlu yönde etkileyen yaklaşımlardır.

Öneriler

• Çocuğunuzun olumlu davranışları kazanabilmesi için ona doğru model olmalısınız. Bu nedenle ondan yapmasını beklediğiniz olumlu davranışlar için ("Lütfen" ifadesini kullanmak, teşekkür etmek, özür dilemek, izin istemek gibi) ona model olun ve bu davranışların nedenini ona açıklayın.
• Çocuğunuza başarabileceği sorumluluklar verin (Örn: Masa hazır­lanırken masaya tuzluk götürmesini istemek gibi). Çocuğunuz ba­şarılı olduğunda veya kendisinden beklenen davranışı yerine getir­diğinde uygun ödüllerle onu ödüllendirin.
• Çocuğunuz yanlış davranışlarda bulunduğunda; hoşlandığı etkin­likleri kısıtlayarak ve bunu neden yaptığınızı ona anlayabileceği şe­kilde anlatarak bu davranışını tekrarlamasına engel olun.
• Çocuğunuzun doğruları deneme-yanılma yoluyla öğrenmesine fır­sat verin. Bazen yanlış yapmasına sabır gösterin, yanlışını fark et­mesini ve düzeltmesini sağlayın.
• Problem durumlarında çocuğunuzu dinleyin. Onu dinlediğinizi ve anladığınızı ona hissettirin.
• Çocuğunuzun cinsellikle ilgili sorularına onun anlayabileceği şekil­de cevap verin.
• Çocuğunuzu ilgilendiren bütün konularda kararı onunla birlikte ve­rin. Hangi yaşta olursa olsun, her fırsatta onun fikrini sorun.
• Çevreye gezintiler yaparak çevreyi gözlemlemesini ve sosyal kural­ları yaşayarak öğrenmesini sağlayın (alışveriş yapmak, eğlenmek vb.).
• Çocuğunuzla yapamayacakları üzerine değil, yapabilecekleri üzeri­ne konuşun.

J- 3-6 Yaş Grubu Çocuklarda Öz Bakım

Normal Gelişim Gösteren

3-6 yaş grubunda sosyal gelişimdeki hızlı ilerleme ile beraber ço­cuğun akranları tarafından kabulü büyük önem kazanmaktadır. Çocu­ğun kendi ihtiyaçlarını kendisinin karşılaması, temiz ve yaşına uygun giyinmesi, yemek yeme etkinliği sırasında yaşından beklenen davra­nışları göstermesi bu kabulün düzeyini arttırmaktadır. Bu yaş grubun­daki çocuklardan kendine bakım aktivitelerinin gelişimi alanında bek­lenen basamaklar aşağıda genel olarak sıralanmıştır:

• Kendi kendine yemeğini yer.
• Sözel komutlar verildiğinde dişlerini fırçalar.
• Kendi giysisinin düğmelerini açar ve ilikler.
• Masayı toplar.
• Ellerini ve yüzünü yıkar.
• Yiyecekler için uygun araç-gereçleri kullanır.
• Zamanında tuvalete gider, soyunur, kendini siler, tuvaletin sifonunu çeker ve yardımsız giyinir.
• Saçını tarar ya da fırçalar.
• Ayakkabılarını giyer ve bağlar.
• Haftalık ev işlerinden birinden sorumludur ve istenildiğinde bunu yapar.

3-6 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Öz Bakım

Görebilen çocuklar özbakım alanındaki becerilerin çoğunu, çevre­lerindeki günlük yaşam etkinliklerini gözleyerek kendiliklerinden öğ­renmektedirler. Görme yetersizliği olan çocuklar ise; bu becerileri ken­di başlarına kazanamazlar. Bu nedenle çocuklara bu becerilerini geliş-tirebilmeleri için gerekli destek verilmeli, ancak özellikle bu yaş döne­minde çocuğun tüm bunları tek başına yapma isteği ve sosyal kabulü için bunun gerekliliği dikkate alınarak ihtiyaç duyduğu düzeyde yar­dımda bulunulmalıdır. Ayrıca, çocuklara uygun malzemeler verilmeli, yeterli zaman tanınmalı, onlara karşı sabırlı olunmalı ve çabaları mutla­ka ödüllendirilmelidir.

Öneriler

Kendine ait eşyaları, giysileri, oyuncakları düzenli bir şekilde kullanması için onu yönlendirin. Örneğin; dolabı için birlikte bir düzenleme yapın ve giysilerini ya da oyuncaklarını özelliklerine göre bu sınışandırmaya uygun olarak yerleştirmesine yardımcı olun.

• Çocuğunuza kıyafetlerin isimlerini öğretin.
• Çocuğunuzun arkasında durarak ona giyinmeyi öğretin.
• Çocuğunuzun kıyafetlerin doğru tarafını bulabilmeleri için etiket, çarpı işareti veya düğme gibi bir işaret koyun.
• Çocuğunuzun daha kolay giyinebilmesi için cep, düğme ya da fer­muar gibi kısımların yerlerini göstererek ipuçları verin.
• Çocuğunuzdan giyinme ve soyunma sırasında size yardımcı olma­sını isteyin.
• Çocuğunuzu giydirirken ve soyarken ne yaptığınızı ona anlatın.
• Zamanla yardımı azaltın ve çocuğunuz kendi kendine giyinip soyu­nabilir hale gelsin.
• Çocuğunuz giyinmeden önce soyunmayı öğrenecektir.
• Çocuğunuza kıyafetlerini belirli bir düzen içinde yerleştirmeyi öğre­tin.
• Çocuğunuza yemek saatinde seçenekler sunarak onun farklı tat, koku ve yapıdaki besinleri tanımasını ve yiyecek seçimi konusunda karar verme sürecine katılmasını sağlayın.
• Çocuğunuzun mutfakta bulunan yiyecek paketlerini açmasına, yı­kanmış tabak ve bardakları yerleştirmesine, meyveleri yıkamasına, sandviç hazırlamasına, yemek hazırlarken malzemeleri karıştırma­sına fırsat verin.
• Çocuğunuzun çeşitli gıdalarla dengeli beslenmesine özen gösterin.
• Çocuğunuzun ellerini biberonun üzerine yerleştirerek içmesine yar­dımcı olun.
• Çocuğunuzu beslerken ona ne yedirdiğinizi söyleyin.
• Çocuğunuzun kaşığı tutmasına yardımcı olun.
• Çocuğunuzun yiyeceklere dokunmasına ve tatmasına izin verin.
• Çocuğunuza kendi kendine beslenmeyi öğretirken arkasına oturun ve ellerinizi onun elleri üzerine koyup rehberlik edin.
• Çocuğunuz yemeğini kendisi yerken kenarları yüksek bir tabak kul­lanmaya dikkat edin.
• Banyo zamanı, çocuğunuzun sırtı hariç diğer vücut kısımlarını yıka-yabilmesine fırsat verin.
• Sık aralıklarla tuvalete götürerek tuvalet eğitimi vermeye çalışın.

K- 7-11 Yaş Grubu Çocuklarda Zihinsel Gelişim Normal Gelişim Gösteren

Okul yılları olarak adlandırılan geç çocukluk dönemidir.

• İlkokul yıllarına denk gelen bu dönemde ben merkezci konuşma ve düşünce önemli ölçüde azalır.
• Çocuk zihinsel güçlüklerin üstesinden gelmeye başlar.
• Problemlere mantıklı çözümler getirir, kuralları anlayabilirler, ço­ğunlukla somut nesneler üzerinde düşünürler.
• Sıralama, sınışandırma ve karşılaştırma işlemleri için şemalar geliş-tirirler. Nesneleri sınışandırabilirler.
• Soyut kavramları anlamakta zorluk yaşarlar.

7-11 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Zihinsel Gelişim

Görme yetersizliği olan çocuklar ilkokula geldiğinde mantıklı bir dü­şünce sisteminden yoksun olurlar. Çevre koşulları ve uyarıcıların yeter­siz oluşu nedeniyle henüz sezgisel düşünce basamağında bulunup eş-yaları ve nesneleri tek boyut üzerinde düşünürler. Eşyaların ve nesne­lerin ağırlık ve hacim değişmezliğini, korunum ilkesine bağlı bir biçim­de düşünme yeteneğinden yoksundurlar. Çocuğun gelişimine uygun eğitim ortamları planlanıp desteklendiğinde, işitme ve dokunma duyu­larını kullanarak nesnelerin fiziksel yapısında miktar, hacim, sayı vb. özelliklerinde değişme meydana gelmeyeceğini anlarlar.

Çocukların zihinsel yapıları, problemleri zihinsel olarak çözebilecek olgunluğa gelse bile bu dönemde bir problemin çözülmesi somut nes­nelerle bağlantılıdır. Anne-babalar ve eğitimciler uygun model olup nesneleri somut olarak tanıtabilirlerse karmaşık problemleri çözmede iyi bir rehber olabilirler.

Öneriler

• Çocuğun anlayabileceği somut ifadeler kullanın (Ağaç gibi, ev gibi ifadeler).
• Basit ve anlaşılır kurallar koyun.
• Çocuğun istek ve ihtiyaçlarını uygun koşullarda ve zamanında kar­şılayın.
• Çevresindeki olgu ve olayların farkında olabilmesi için yaşantılar kazandırın.
• Derslerinde, çocuğun yetersiz kaldığı konularda, gerektiği kadar yardım edin.
• Gereksiz bilgilerle çocuğun ilgisini dağıtmayın.
• Öğrendiği bilgileri pekiştirmesi için sorular sorun. Tekrar yaptırın.
• Temel kavram ve becerileri öğrenmesi için planlı bir eğitim ortamı düzenleyin.
• Odasını toplama alışkanlığı kazandırın.
• Kıyafetlerini kendisinin seçmesine izin verin.
• Küçük alışverişler yapmasına izin verin.
• Sorumluluklar vererek davranışlarını izleyin, olayların başlangıç ve sonucunu birlikte değerlendirin.
• Basit problemleri çözmesine izin verin.

L- 7-11 Yaş Grubu Çocuklarda Dil Gelişimi Normal Gelişim Gösteren

Dil insanların duygu, düşünce, tutum ve kültürel değerlerini öğren­mede önemli bir iletişim aracıdır. Bu dönemde çocuğun konuşmasın­da belirgin gelişmeler görülür.

• Daha önce iletişimde kendine dönük olan çocuk bu dönemde sos-yalleşir, diyalog kurmaya başlar.
• Okul çağında çocuklar bilgi almak amacıyla soru sorar. Sordukları soruların bir kısmı merakı gidermek bir kısmı da iletişim kurmak amaçlıdır. Bu dönemde "niçin, ne, nasıl" soruları çok sorulur.
• İlkokul döneminde çocuk daha uzun ve karmaşık cümleler kurma­ya başlar.
• Sözcük dağarcığı genişler ilkokul beşinci sınıfı bitiren bir çocuğun yaklaşık 50.000 sözcük bildiği varsayılır. Sözcük sayısındaki artışa rağmen kelimelerin anlamlarını tam olarak bilemezler.

7-11 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Dil Gelişimi

Görme yetersizliği olan çocukların görsel uyarıcılardan yeterince yararlanamaması taklit ve ifade gücünü azaltır. Oluşan bu farkı diğer duyularını yoğun bir şekilde kullanarak telafi eder. Yine görsel girdile­rin yetersizliğinden dolayı çevresinde olan olayların ipuçlarını yakala­ması konusunda zorlanacağından, olayların nedenleri ve sonuçları hakkında bilgi sahibi olması zorlaşır. Bu nedenle görme engelli çocuk­lara çevresinde olan olayların nedenleri, oluş şekilleri ve sonuçları hak­kında betimleme yapılarak bilgi verilmeli, olayları detaylarıyla anlatma­sı için ortam yaratılmalıdır.

Öneriler

• Çocuğun istek ve ihtiyaçlarını kendisi ifade etmeden karşılamayın.
• Dokunma duyusunu geliştirecek oyunlar oynamasına fırsatlar verin.
• Çocuğun dokunduğu nesne ve objelerin isimlerini söyleyerek ilgili açıklamaları yapın.
• Çevresinde bulunan nesnelerin ve objelerin isimlerini doğru ve düz­gün olarak ifade etmesini sağlayın.
• Kavramlarla ilgili yaşantılar edinmesini sağlayın.
  
• Çocuğun söylediklerini dinleyerek uygun tepkilerde bulunun.
• Konuşma bozukluğu olan çocuğa sabırla davranın ve söylemek is­tediğini bitirmesine izin verin.
• Çocuğun ilgi duyduğu konularda konuşma ortamı yaratın.
• Kendisiyle ilgili yaşantılarını (aile, okul, çevre) anlatması için ortam sağlayın.
• Dilini doğru kullanması için sesli hikaye kasetleri dinletin.
• Çocuğun kelimeleri doğru ve düzgün telaffuz edebilmesi için çocu­ğunuza model olun.
• Kitap okuma alışkanlığı kazandırın (çocuğun yanında kitap okuya­rak ona örnek olabilirsiniz. İlgisini çeken konularda kitaplar alarak okumasını sağlayın).
• Uygun olan çocuk programlarını dinletin.
• Dinlediklerini ifade etmesini sağlayın.

M- 7-11 Yaş Grubu Çocuklarda Fiziksel Gelişim

Normal Gelişim Gösteren

Bebeklik ve okul öncesi dönemlerde olduğu gibi bu dönemde de çeşitli değişiklikler, gelişmeler meydana gelir. Geç çocukluk dönemin­de çocuk, bireyselleşmenin adımlarını atarak bir birey olarak toplum­da yer almaya başlar.

İlkokulun ilk üç sınıfında çocukların büyümesinde gittikçe yavaşla­ma görülmektedir. Doğuştan gelen ve ilk çocukluk yıllarında da devam eden erkek çocukların, kız çocuklarına kıyasla biraz daha iri görünme­leri bu sınışarda da devam eder. Bu dönemde ağırlık artışı da boy uza­ması gibi yavaştır. İlkokulun son yıllarına doğru kız çocuklarının ergen­liğe girmesi nedeniyle ağırlıkları ve gelişimleri erkek çocuklarına göre daha hızlıdır. Hareket becerilerinde her iki cinste de gelişmeler gözle­nir.

Büyük ve küçük kasları sportif etkinliklere ve oyunlara katılabilecek olgunluğa erişmiştir. Erkek çocukların ince motor koordinasyonunda sorunları vardır.

7-11 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Fiziksel Gelişim

Görme yetersizliği olan çocuklarda kız ve erkek cinsiyetine uygun olarak boy ve ağırlık artış hızı 7-11 yaş çocuklarının fiziksel gelişim özellikleri ile ölçülür. Ancak görme yetersizliğinden fazlaca etkilenen ve gerekli uyarıcıların yetersiz veya zamanında verilememesi duru­munda farklılıklar gözlenebilir.

Bu dönemde çocuk sürekli canlı ve hareketlidir. Sokakta oynanan oyunlara karşı isteklidir. Çocuğun sokakta oynanan hareketli oyunlara katılması ve başarılı olabilmesi için; gereken bedensel olgunluğa eriş-mesi, kendine fırsat tanınması, deneyim kazanması ve kendine güven­mesi fiziksel gelişiminde istenilen davranışları göstermesi için önemli­dir.

Görme yetersizliği olan çocukların kaba motor ve ince motor geli­şimlerinde sinir sistemine bağlı gerilikler gözlenebilir. Uygun görülen fi­zik hareketlerinin tekrarı ve planlı bir eğitimle ince ve kaba motor be­cerilerinin daha aktif duruma ulaşması sağlanabilir (Örneğin,hamurla oynama, tırmanma merdivenini kullanma gibi).

Öneriler

• Çocuğunuza bağımsız hareket becerileri kazandırmak için göz doktoru, özel eğitimcilerden profesyonel yardım alınız.
• Bağımsız hareket edebileceği ortamlar yaratın.
• Hareket becerileri kazandıracak araç gereçler kullanarak egzersiz yapmasını sağlayın.
• Çocuğunuzdaki fiziksel büyüme ve ağırlık artışını ona somut ifade­lerle anlatın. Boyunu ölçüp söyleyin.Bilinen somut bir nesneyle kı­yaslayın.
• Küçük kas gelişimini destekleyen etkinlikler yaptırın (hamurla oyna­ma, küçük lastik topla oynama, ıslak sünger sıkma, kağıt işleri vs.).
• Güven duygusu kazandıracak etkinliklere yönlendirin (spor etkinlik­leri; yüzme, jimnastik, goalball).
• Okuldaki sosyal etkinliklere katılması için onu cesaretlendirin.
• Okul ve yakın çevresinde kullanabileceği alanlardaki işaret ve ipuç­larını açıklayın (güzergahta bulunan önemli noktaların öğretilmesi).
• Gösterdiği başarıları takdir edin.

N- 7-11 Yaş Grubu Çocuklarda Sosyal Gelişim

Normal Gelişim Gösteren

Çocuğun okula gitmesiyle birlikte sosyal davranışlarında büyük bir gelişme olmuştur. Arkadaşlar ve öğretmenin çocuk üzerindeki etkisi artarken anne-babanın etkisi giderek azalmaya başlamıştır. Yaptığı iş-ler için beğeni toplamak, arkadaşları ve yetişkinler tarafından takdir edilmek bu dönemdeki çocukların gereksinimleri arasındadır. Aksi hal­de yaptıklarının değersiz olduğuna inanmakta ve aşağılık duygusuna kapılmaktadır. Yetersizlik ve aşağılık duygusu bu dönemdeki en büyük problemdir. Takdir görmeyen, güven duygusu geliştirilmeyen çocuk­larda aşağılık duygusu gelişir, çevre ile sağlıksız ilişkiler kurmalarına, uyum güçlüğü çekmelerine ve gelecekteki öğrenmelerini olumsuz et­kilemesine neden olur.

Çocuklara verilecek sorumluluklarla başarılı olabilecekleri alanlarda kendisini denemesine fırsat verilir. "Ben başarılıyım" inancı ile kişilik gelişimi olumlu etkilenen çocuk, bir sonraki gelişim dönemine güven­le girer.

7-11 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Sosyal Gelişim

Görme yetersizliği olan çocukların sağlıklı bir kişilik geliştirmesi, çevresiyle uyum içerisinde olması, topluma kaynaşması için temel ve fiziksel ihtiyaçlarının zamanında karşılanması gerekir. İhtiyaçları zama­nında karşılanan çocuk güvenli, huzurlu, çevresiyle uyumlu bir kişilik geliştirir.

Anne-babalar ve öğretmenler çocuğun içinde bulunduğu gelişim özelliklerini dikkate alıp onunla doğru iletişim ve etkileşim kurarak ço­cuğun kişilik ve sosyal gelişiminde belirleyici olabilirler. Düzenlenecek planlı öğrenme-öğretme ortamıyla çocuk bir sonraki gelişim evresine olumlu yaşantılar ve güvenle hazırlanır.
0-6 yaş döneminde görme yetersizliği olan çocuğun ailesinin ya­şantısı, sosyo-ekonomik ve kültürel yapısı onun, kişilik ve sosyal geli­şimi üzerinde etkili olmaktadır (çocuğun yetersizliğinin aile tarafından kabul görmesi, ailenin bilinçlendirilmesi ve yapılacakları araştırarak ha­rekete geçmesi vb).

Öneriler

• Sağlıklı bir sosyal gelişme için ilk önce çocuğunuzla yakından ilgi­lenin.
• Çocuğunuzun ailenin bir üyesi olduğunu ve onun düşüncelerine saygı duyduğunuzu hissettirin.
• Evde yaptığınız işlerde onun yanında olun ve çocuğunuza sorum­luluk verin.
• Ona ailenin ve toplumun bir üyesi olarak sahip olduğu hakları gös­terin.
• Arkadaş edinmesi için onu destekleyin.
• Korumacı olmayın.
• Problem çözmede onu cesaretlendirin ve ona yol gösterin.
• Anne ve baba arasında çıkabilecek tartışmalardan çocuğunuzu uzak tutun. Böyle bir durumda çocuğunuz kendini suçlayabilir ve kendini bir sorun olarak algılayabilir, buna kesinlikle izin vermeyin.
• Çocuğun aldığı kararlara saygılı olun.
• Bağımsız yaptığı etkinliklerde onu destekleyerek başarılı olduğunu söyleyin.
• Olumlu davranışlar göstererek çocuğunuza iyi bir model olun.
• Görme yetersizliğinin onun başarısını etkilemeyeceğini anlatın.

O- 12-18 Yaş Grubu Çocuklarda Zihinsel Gelişim

Normal Gelişim Gösteren

Ergenlik, zihinsel gelişim soyut işlemler döneminin başladığı süreç olarak kabul edilir. Yani uzay, ölüm gibi kavramların geliştiği dönem­dir. Soyut düşüncenin ön koşulu beyin ve beden koordinasyonun ol-gunlaşmasıdır. Bunu izleyen süreçte ergenin yaşantısının zenginliği, sosyalleşme süreci, zihinsel gelişimin temelini oluşturur.

Bu özellik onun geleceğe yönelik olarak düşünme yeterliliğini arttı­rır, geliştirir. Hayal gücü ergenlik döneminin diğer zihinsel özellikleri arasında yer alır. Yaratıcı düşünme ve hayal gücünün birleşmesiyle er­gen, yeni tasarımlar, kurgular oluşturarak çok değişkenli ve olasılıklı düşünme alışkanlığı geliştirir. Ergenliğin son dönemi olarak kabul edi­len 17-18 yaş bu dönemin olgunlaşma sürecidir.

12-18 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Zihinsel Gelişim

Ergenlik döneminde kişide soyut düşünebilme yeterlilikleri gelişir. 7-12 yaşlarında çocuğun gösterdiği performans, verilen uyarıcılar, planlanmış eğitim ortamları; çocuğun ergenlik dönemindeki zihinsel gelişiminde etkili olacaktır. Özellikle görme duyusu gelişmemiş çocuk­larda somut düşünceden soyut düşüncelere geçişte temel bilgiler güçlü değilse soyut düşünceleri, davranışları, kavramları anlaması zor­laşacaktır, dolayısıyla gelişimi yaşıtlarından geride kalacaktır.
Anne babaların görme yetersizliği olan gence verebilecekleri en bü­yük destek; yorulmadan, inançlarını kaybetmeden, mümkün olduğu kadar işitme ve dokunma duyularını ön plana çıkararak çocuklarının yanlarında olup onları eğitim öğretimde desteklemeleridir.

Öneriler

• Materyal kullanarak önceki öğrenmeleri hatırlatın.
• Çocuğunuzun bireysel gelişme hızına göre onun için önemli olan bilgileri ön plana çıkarın.
• Yeni bir materyal tanıtırken basitten karmaşığa doğru gidin. Önce materyalin adı söylenir sonra sırasıyla özelliklerine geçilir.
• Bilgiyi parçalar halinde verin.
• Tümevarımcı akıl yürütmeyi öğretin. Tek tek konulardan yola çıka­rak bir düşünce bir fikir oluşturulur.
• Yeni bilgi ile bilinen arasında bağlantı kurun.
• Farklı yöntemler kullanarak öğrenimin tekrarını yapın.
• Nesneler, objeler arasında farklılıkları araştırmalarını isteyin.
• Sanatsal faaliyetlerle ilgilenmesi için ortam yaratın.
• Yaratıcılığını destekleyin.
• Çeşitli etkinlikler düzenleyin (İnceleme gezileri, alışveriş, ulaşım araçlarını kullanma vs.).
• Gerçek hayata dayalı örnekler verin.

P- 12-18 Yaş Grubu Çocuklarda Fiziksel Gelişim

Normal Gelişim Gösteren

İnsanın hayatındaki ikinci hızlı büyüme devri bu çağda başlar. Kız­lar ile erkekler arasındaki büyüme farkı en çok kendini bu çağda gös­terir. Kemikler henüz yumuşaktır. Ağır işlere karşı dayanıksızdır. Or­ganlar arasında düzenli bir koordinasyon kurulamadığı için ergen bu yaşlarda oldukça beceriksizdir. Bu çağın en büyük özelliği hızlı bir ge­lişme oranı ile birlikte kızların ve erkeklerin buluğa ermeleridir.

12-18 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Fiziksel Gelişim

Görme engellilerin fiziksel gelişimi de aynı süreci izler. Görme du-yusundaki herhangi bir problem çocuğun fiziksel gelişimini direk etki­lemediği için gelişiminde fark görülmez. Ancak yetersizliğe dayalı ola­rak bazı çocuklarda sinir sisteminin etkilenmesi kas ve sinirlerde geli­şim bozuklukları oluşturur, hareket becerilerinde geriliğe neden olabi­lir. Bunu önlemek amaçlı fizik tedavi programları düzenlenebilir, ayrıca destek eğitim programlarıyla gelişimdeki gerilik önlenebilir.

Öneriler

• Değişik duruş şekillerini yapması için çocuğunuza yardımcı olun (parmak ucu, tek ayak üzeri, çömelme vs).
• Ev ortamında değişik yerlerde çocuğunuza çeşitli şekillerde dönüş-ler yaptırın. Bu onun yön kavramına da hakim olmasına yardımcı olacaktır.
• Vücut bölümlerinin esneklik kazanması için uygun hareketler yaptı­rın (ısınma hareketleri, yüzme, jimnastik).
• Çocuğunuzun yaşam alanını onun rahat hareket edebileceği şekil­de düzenleyin.
• Ona rahatça koşabileceği, değişik sıçrayışlar yapabileceği ortamlar hazırlayın.
• Hoşuna giden spor aktivitelerine katılması için onu cesaretlendirin.
• Çocuğunuzu yüzmesi için belirli aralıklarla havuza götürün.

R-12-18 Yaş Grubu Normal Gelişim Gösteren Çocuklarda Cinsel Gelişim

Erkeklerde: Erkeklerde üreme organları 14-16 yaşlarında hızlı bü­yüme olup daha sonra büyüme hızı azalır. 20-21 yaşlarında yetişkinlik büyüklüğüne ulaşır. Erkeklerde üreme organları gerekli olgunluğa ge­liştikten sonra gece boşalmaları başlar. Bu boşalmalar cinsel rüyalar sıkı giysiler, çok örtünmek, kabızlık, idrar torbasındaki fazla doluluk nedeniyle artabilir. Bir çok genç yatak ve çamaşırlarda birtakım leke­ler görene kadar kendileri de ne olup bittiğini anlamaz.

Testisler ve penis büyüme başladıktan bir yıl sonra cinsiyet organ­ları çevresinde koltuk altı ve yüzde kıllanma ortaya çıkar. 16-17 yaşla­rında sakallar çıkar, yağ ve ter bezleri büyür bunun etkisi yüzde yağ­lanma ve sivilcelenmeye neden olur. Kaslar gövde ve bacaklardan faz­la gelişir. Bir süre kollar ince kalır, boy ağırlık atılım yaptığında diğer gelişmelerde bunu eşlik eder.

Ses değişikliği erkekler 13 yaşta başlayıp 16 yaşına kadar sürer. 12-14 yaşları arasında göğüs başlarında kabarma ve sertlikler ortaya çıkar. Bunun nedeni meme bezlerinin büyümesidir, geçicidir. Sertlik daha sonra kaybolur.

Kızlarda: Cinsiyet organlarının bütün kısımlarının gelişim hızları bir­birlerinden farklıdır. 16-17 yaşlarında büyüme hızı artar. İlk ay hali bir ergenin çocuk yapma özelliğine ulaştığını haber verir. İlk ay halinden sonra bir yıl hatta daha uzun süre ay halleri düzensiz olur. İlk ay halle­rinde bazı gençlerde baş ağrısı, sırt ağrısı, kusma, kramp, deri dökün­tüleri, bilekte şişme görülür. Ay halleri düzene girdikten sonra bu dü­zensizlik kaybolur.

Kalça ve göğüsler önce gelişir. Kalçalar büyür ve yuvarlaklaşır. Ay hali başladıktan sonra göğüsler genişler, meme bezleri gelişir. Kalça ve göğüsler geliştikten sonra cinsel bölge kıllanması başlar. İlk ay ha­linden hemen önce ya da sonra ses değişikliği gerçekleşir. Çocuksu derin melodili bir ses haline gelir. 12-15 yaşlarında ise gelişir.

12-18 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Cinsel Gelişim

Cinsel gelişimde görülen bu özellikler görme engelli çocuklarda da bireysel ayrılıklar gözetilerek farklı zaman dilimlerinde ortaya çıkarak belirginleşir. Görme engelli çocuklarda cinsel duyuların uyarılmasında "işitme, dokunma, koklama" duyuları önemli rol oynar. Görme gücünden yoksun olan kişi karşı cinsten ancak bu kanallar yoluyla uyarıcı et­kiler algılayabilmektedir. Bu yüzden dokunma, koklama ve işitme ile il­gili uyaranların cinsel duyguların ayaklanmasında ve doyurulmasında görenlerden fazla rol oynadığı düşünülebilir.

Öneriler

• Bu dönemde meydana gelecek değişikliklerin normal olduğunu ve her insanın bu dönemden geçtiğini ona anlatın.
• Vücutta meydana gelen değişikliklerin nedenlerini anlayabileceği uygun bir dille anlatın.
• Çocuğunuza cinsellikle ilgili sorularda, yaşına uygun anlayabilece­ği doyurucu bilgilerle cevap verin.
• Eğer bu konuda yeterli bilgi donanımına sahip değilseniz, çocuğu­nuza bu bilgileri rahatça öğrenebileceği kaynaklar (kitap, dergi vs..) sağlayın.
• Hızlı değişmelerin ve uyum güçlüklerinin yaşanacağı bu dönemde çocuğunuzun yanında olun.
• Çocuğunuzun yalnız kalma isteğini anlayışla karşılayın.
• Çalışmaya daha az istekli olacağı bu dönemde çocuğunuzun üze­rine fazla gitmeyin.
• Her iki cins için karşı cins henüz belirsizlik ve bilinmezlik özellikleri taşır, iki cins arasında çıkan zıtlaşmaları anlayışla karşılayın. Çünkü bu süreç karşı cinse uyum için gerekli ve çocuğun yaşayacağı bir süreçtir.
• Davranışlarında gizli ya da açık bir çekingenlik gözlenebilir. Çekin­genliği genel olarak özgüvensizliğinden ileri gelir. Özgüvensizliği ise, henüz yeni gelişen bedenine uyum sağlamamış olmasından, dolayı­sıyla da hem bedensel yapısının yeterince olgunlaşmamasından ve cinsel kimliğinin henüz gelişmemiş olmasından kaynaklanır. Bu çe­kingenliği kırmak için ortam hazırlayın asla baskı yapmayın.

S- 12-18 Yaş Grubu Normal Gelişim Gösteren Çocuklarda Sosyal Gelişim

Gençlik çağı bağımsızlık çağıdır. Genç, evden kopar, çevreye yö­nelir. Spora ilgi artar. Gelişen kaslarını çalıştırmak, enerjisini boşaltmak için en uygun araç spordur. Sporun herhangi bir dalında kazanacağı başarı, güven duygusunu arttırır. Daha da önemlisi toplu sporlar gen­ce yaşıtlarıyla kaynaşma fırsatı verir. Onların bağımsızlık çabasında oluşları, sorunlarının benzerliği, kümeleşmeye yol açar. Ana-babasın-dan kopma eğilimi onu yalnız bırakmıştır. Bu boşluğu yeni yakınlıklar ve ilişkiler kurarak doldurmak ister. Yaşıtlarının davranışlarını giyim ku­şam ve beğenilerini benimser. Onlar gibi argo konuşur ve kendine dert ortağı seçer. Arkadaş kümesi içinde bağlılığa ve dayanışmaya önem verir. Genç, grupta kalmak için kendini arkadaşlarının etkisine bırakır. Evde arkadaşlarının eleştirilmesini tepki ile karşılar. Anne-baba ise gencin kötü arkadaşlara uyup baştan çıkacağından korkar.

Kuşkusuz gençlik çağında ortaya çıkan değişikliklerin tümü olum­suz değildir. Ruhsal alanda yaşanan çalkantı yanında pek çok olumlu gelişme gözlenir. Gencin düşünme yeteneğinde önemli bir sıçrama olur. Soyut kavramları daha iyi anlar ve kullanır. İlgi alanı genişler ve çeşitlilik kazanır. İleride seçeceği meslek ile ilgili konulara eğilir. Bir şeyler yapmak, başarılı olmak, kendini kanıtlama eğilimi güçlenmiştir. Toplumsal olaylara ilgi artar. Toplumsal konularda görüşler ileri sürer. Bu dönemde birey hayatı anlar. Davranışlarını buna göre şekillendirir.

12-18 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Sosyal Gelişim

Görme yetersizliği olan çocukların sosyal gelişiminde gecikme ol­duğu ve yaşıtlarıyla daha az vakit geçirdikleri gözlenmektedir. Bunun nedenlerinden biri, görme yetersizliği olan çocukların çevreden gelen uyarıcıları almada zorlandıkları, bir diğeri ise çevreyle iletişim ve etkile­şim kurmada yaşanan zorluklardır. Görme yetersizliği olan çocukların yakın çevresi ve arkadaş grubunda kabul görmeleri, toplumla bütün­leşmeleri bakımından önem taşır. Anne babalar gencin görme yetisinin olmamasından veya az olmasından dolayı çevreden gelebilecek zarar­lardan korkarlar, çocuklarının tehlikelerden korunamayacaklarını düşü­nerek kendilerine bağımlı olmalarını isterler. Sosyal gelişimin temeli olan bağımsızlık ilkesi, anne baba tarafından engellendiği için gencin sosyalleşme süreci uzamaktadır. Bu durumun önlenmesi için anne ba­ba korumacı tutum yerine gencin de katılımının sağlandığı demokratik tutum ve davranış benimsemelidir.

Öneriler

• Bu dönemde çocuğunuzun göstereceği bağımsızlık çabalarını des­tekleyin.
• Çocuğunuzu kendine güven sağlayacağı alanlarda aktivitelere yön­lendirin (spor, müzik vs…).
• Sinema, tiyatro, dans gibi etkinlikleri izlemesini sağlayın.
• İstemediği bir etkinlik için onu zorlamayın.
• Aile içinde önemli bir birey olduğunu ona anlatın, düşüncelerine de­ğer verin, saygı gösterin.
• Başarılarını takdir edin, ödüllendirin.
• Çocuğunuzu başkasıyla kıyaslamayın.
• Bağımsız yapabileceği etkinliklerde destekleyin.
• Tanıdığınız arkadaşlarıyla bildiğiniz ortamlarda birlikte olmasına izin verin.
• Çocuğunuza olumsuz eleştiri yapmaktan kaçının.
• Çocuğunuzun olumlu davranışını destekleyin.
• Mesleğe yönelme konusunda onu bilinçlendirin.
• Toplumsal konulardaki görüşlerini dinleyin ve değer verin.
• Çocuğunuz bu dönemde cinsel gelişimin etkisiyle uyum sorunları yaşayabilir. Bunu davranış bozukluğu olarak değerlendirmeyin.

T- 12-18 Yaş Grubu Normal Gelişim Gösteren Çocuklarda Duygusal Gelişim

Bu dönemdeki ergenler duygu ve düşüncelerini inançla savunur. Haksızlıklara karşı acımasız bir tutum takınır. Yaşama ve gerçeklere pek aldırmadan, toplum düzeni birden değişsin, eşitsizlikler ortadan kalksın ister. Hakça bir düzenden doğruluktan eşitlikten yanadır. Baş-langıçtaki hiçbir şeyi beğenmeyen tutumu giderek yerinde eleştirilere ve yorumlara dönüşür. Kısacası ilk gençlik çağı fırtınalı bir dönemdir. Genç kendisi ve çevresiyle sürekli bir savaş içerisinde görülür. Bu çe­lişkili duruş ve davranışlar bu dönem için olağan sayılır. Ancak kimi gençte bu dönem gürültülü geçer. Kimisi de daha az çalkantılı atlatır. Genç ergen duygusal açıdan dengesizdir. Bu yaşta dengesizlik son haddine ulaşmıştır. Gözyaşları aniden yerini kahkahaya bırakır. Kendi­ne güven güvensizliğe, bencillik vericiliğe, umut umutsuzluğa dönüş-müştür. Bu dalgalanmalar kişiler arası ilişkilerde kendini gösterir, özel­likle karşı cinsle olan arkadaşlıklarda sık rastlanır.

12-18 Yaş Grubu Görme Yetersizliği Olan Çocuklarda Duygusal Gelişim

Görme yetersizliğinden etkilenmiş olan genç duygusal ifadelerini dışa vurmakta ve dış uyaranları anlamakta farklı yöntemler kullanır. Ör­neğin, görme engelli genç için dokunmak; tanımak ve hissetmektir. Çocuğa bilinçsiz konulan engeller onun içe dönük ya da abartılı dav­ranışlar geliştirmesine neden olur. Duygu iniş çıkışları daha yoğun ya­şanır, çok değişkendir, ilgi ve sevgiye ihtiyacı vardır. Sevgi gören genç güven duygusunu geliştirerek istenilen davranış değişikliklerini göster­mede daha başarılıdır.

Yapılacak kaynaştırma eğitim programları ve etkinlikleri, ergenin çevre ile kuracağı iletişim ve etkileşimlere hazır olmasını sağlar. Duy­gu bozukluğunu en aza indirir.

Öneriler

• Duygularını ifade edebileceği ortamlar yaratın.
• Eleştirilerine olgunlukla cevap verin.
• Yorumlarına değer verin ve destekleyin.
• İkili arkadaşlık ilişkilerinde onu destekleyerek duygularını sizinle paylaşmasına sağlayın.
• Gösterdiği kontrolsüz davranışları olgunlukla karşılayın.
• Duygu dalgalanmalarında (gülme, ağlama, öfke vb.) hoşgörülü olun. Çocuğun inişli çıkışlı davranışlarına ani tepkiler göstermeyin. Duygu yoğunluğu yaşandıktan sonra o davranış üzerine gençle ko­nuşun.
• Gence her zaman yanında olduğunuzu ve kararlarına saygı duydu­ğunuzu hissettirin.
• Umutlarını kıracak davranışlardan sakının.

10- ALGI-HAREKET BÜTÜNLÜĞÜ

İnsanlarda amaca yönelik hareketler algı-motor bütünlük içinde gerçekleşmektedir. Doğumdan itibaren çevreden gelen uyarılar duyu organları ile algılanarak erken bebeklik dönemlerinde reşeksler, daha sonra da amaca ve ihtiyaca yönelik hareketlerin yapılması ile sonuçla­nır. Algılama fonksiyonunun gerçekleşmesinde görme çok önemli bir role sahiptir. Görme fonksiyonundaki kayıp derecesine bağlı olarak al­gılama ve harekete yönelik fonksiyonlar da etkilenecektir. Örneğin; koşma, atlama, zıplama ve bir nesneye vururken vücut pozisyonu ko-runamayacaktır. Top fırlatma ve yakalama sırasında görsel takip ger­çekleştirilemeyecektir. Önemli bir psiko-motor beceri olan cevap hızı uzayacaktır. Vücut kısımlarını tanımada, vücudunun üstünü, altını, sa­ğını ve solunu bilmede bozukluk, yeni girdiği ortamlara uyum güçlüğü ve duruş bozuklukları ortaya çıkabilecektir. Okuma-yazma gibi çok iyi kontrol gerektiren becerilerde görsel algı yetersiz kalacaktır. Diğer ar­kadaşlarıyla birlikte oyunlara katılamama sonucu sosyal sorunlar gö­rülebilecektir. Mesleki beceriler olumsuz etkilenecektir.

Görme kaybının çocukluk çağından sonra ortaya çıktığı durumlar­da, motor yeteneklerin büyük bir kısmı geliştiği için hareketlerinin planlanıp gerçekleştirilmesi ve farklı durumlara uyum sağlatılması mümkün olabilmektedir. Bu dönemlerde psikolojik problemler belirgin hal alabi­lir.

Değişik görme bozuklukları nedeniyle çocuklar ya gözlerini kapata­rak ya da başlarını çevirerek duruma uyum göstermeye çalışırlar. Ay­rıca ışığa bakma, nesneleri alırken yan görmenin kullanılması, renkli objeleri tercih etme gibi davranış cevapları vardır. Bu çocuklar yürü­dükleri halde etrafa çarpmaktan çekindikleri için tedirgin ve güvensiz yürürler .

Görme özürlülerin fizyoterapi programlarında amaç;

• Fonksiyonel görme derecesine göre, ışık algısını ve detayları fark edebilmeyi geliştirmek,
• Görsel olarak etrafın taranması ve yeteri kadar görme alanını kulla­narak görme fonksiyonunu artırmak,
• El göz koordinasyonunu geliştirmek,
• Vücut kısımlarını tanımak,
• El becerilerini geliştirmek,
• Giyinme, yemek yeme, kendine bakım aktivitelerinde bağımsızlığı artırmak,
• Bağımsız yürüme, merdiven çıkma ve dengenin geliştirilmesidir.

Anneler, babalar;

• Görme problemi olan çocuğunuz diğer çocuklarla aynı ihtiyaçlara sahiptir.
• Çocuğunuz cisimlere bakarken onları görebilmek için gözlerine çok yakın tutabilir.
• Çocuğunuz çevresini tanıyabilmek için dokunma, işitme, koklama ve tatma gibi diğer duyularını kullanabilir.
• Çocukla mümkün olduğunca konuşulmalıdır.
• Çocuğa anlaşılır ve açık komutlar verilmelidir.
• Olanaklar ölçüsünde işler çocukla birlikte yapılmalıdır.
• Çocuğun ellerine, nesnelere dokunması için ellerle rehberlik edil­melidir.
• Çocuğa eşyaları kullandıktan sonra tekrar yerine nasıl yerleştirece­ği öğretilmelidir.
• Çocuğun vücudunu sallama, göz ovalama, el çırpma gibi kötü alış-kanlıklar geliştirmesini, çeşitli oyunlar ya da pozisyon değişiklikleri ile engellenmelidir.
• Konuşurken çocukla yüz yüze olunması sağlanmalıdır.
• Çocuk, diğer çocuklarla oynaması için cesaretlendirilmelidir.

11- EVDE EMNİYET KURALLARI

• Kapıları ve pencereleri ya tamamen açık ya da tamamen kapalı tu­tun.
• Mobilyaların keskin ve sivri köşelerini süngerle kaplayın.
• Koridorlarda gereksiz eşyalar bulundurmayın.
• Yerlerin kaygan olmamasına dikkat edin.
• Merdivenlerde tırabzan olmasına dikkat edin.
• Elektrik kablolarını açık yerlerde bırakmayın, duvar kenarlarına sa-bitleyin.
• Elektrik prizlerini kapatın.
• İlaçlar ve tehlikeli maddeleri çocuğunuzun ulaşamayacağı yerlere koyun.
• Çocuğunuzu camı açık bir odada yalnız bırakmayın.
• Çocuğunuzun bulunduğu ortamda açıkta ocak, ateş gibi yanan malzemeler bırakmayın.
• Tencere, çaydanlık gibi sıcak eşyaları çocuğunuzun ulaşamayaca­ğı yerlere kaldırın.

12-  MESLEKİ REHABİLİTASYON

Öncelikle görme özürlü kişilerin mesleki eğitime hazırlayıcı ve el ha­reketlerini geliştirici çeşitli iş kollarında eğitim ve istihdamı planlanma­lıdır. Eğitim sürecinde kişilerin çalışma kapasiteleri belirlenerek bu ko­nuda uzmanlaşmış kişilerden mesleki rehabilitasyon konusunda eğitim almalıdırlar. Kişilerin çalışmayı istedikleri alanlarda göz önüne alınarak eğitim programı belirlenmelidir.

Kişiler eğitimden bir süre sonra işe yerleştirilmelilerdir. Kişilerin iş ortamlarında görme düzeylerine göre ortamın düzenlenmesi ve kişile­re uyumlandırılması gereklidir. Psiko-sosyal rehabilitasyonla da kişile­rin iş yerine alışmaları sağlanmalıdır.

Bu konuda MEB Özel Eğitim Rehberlik ve Danışmanlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nden daha detaylı bilgi alınabilir.

UNUTMAYIN Kİ;
ÇOCUĞUNUZ GÖRME YETENEĞİNİ KULLANIYORSA, GÖREBİLİR!..

13-  GÖRME ÖZÜRLÜLERE HİZMET VEREN SİVİL TOPLUM ÖRGÜTLERİ

Özürlülere yönelik hizmetlerin saptanması, sunulması ve sorunların farkına varılması amacıyla karar alma süreçlerine katılma ve birlikte ha­reket etmek için derneklerle işbirliği yapmak onlardan yararlanmak yaşamınızı kolaylaştıracaktır.

Derneklerle işbirliği yapmanız örgütlü davranabilmek, sorunlara sa­hip çıkmak ve çözüm yolları üretme sürecinde doğru hedeşere yönel­menizi sağlayacaktır.
Aşağıda verdiğimiz iletişim adreslerinden ilinizde bulunan görme engelliler derneklerine ulaşabilirsiniz.

14- YASAL DÜZENLEMELER

























 

Metni Word formatında indirmek için tıklayınız. (138 MB)

Metni PDF formatında indirmek için tıklayınız. (533 KB)

---

© 2009 - T.C. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı
Necatibey Caddesi. No:49 Kızılay/Ankara Tel:0 (312) 229 55 11 / Fax: 0 (312) 229 83 11